Mayatempel in de polder

De architectuur kent ‘nauwe verwanten’: ontwerpen die op elkaar lijken. In deze aflevering: woonkastelen.

Boven: Ennis House, Frank Lloyd Wright. Onder: Beeckendael, Claus en Kaan. Foto's Mike Dillon, Herman Bunzing

Van de meer dan honderd vinexwijken in Nederland is Haverleij bij Den Bosch de vernieuwendste. Het idee van architect Sjoerd Soeters om de woningen van Haverleij niet gelijkmatig te verspreiden over het hele gebied van een polder bij de Maas, maar ze te concentreren in negen grote woonkastelen, is volstrekt nieuw in de Nederlandse stedenbouw. Het vernieuwende karakter van Haverleij wordt aan het zicht onttrokken doordat een kasteel herinnert aan de duistere Middeleeuwen. Maar goed beschouwd zijn de woonkastelen zelf ook vernieuwend: nooit eerder werden oer-Hollandse rijtjeshuizen samengebracht in een kasteel. Zo maakt Haverleij twee keer duidelijk dat vernieuwingen vaak bestaan uit combinaties van twee oude, bekende dingen.

Beeckendael, het achtste woonkasteel van Haverleij dat vorig jaar naar ontwerp van Claus en Kaan werd voltooid, is het strakste van allemaal. Van veraf ziet het nieuwste Haverleij-kasteel eruit als het hoofdkantoor van een geheime dienst. Van dichtbij lijkt het een Mayatempel: op de omheiningen van de terrassen en ook op de woningen zelf hebben de architecten hoekige patronen in het beton laten aanbrengen. En op de bovenste delen van veel woningen hebben ze langwerpige, ornamentele uitstulpingen laten aanbrengen.

Met zijn Maya-achtige versieringen is Beeckendael nauw verwant met de huizen die Amerika’s beroemdste architect van de 20ste eeuw, Frank Lloyd Wright (1867-1959), in Los Angeles bouwde. Wrights huizen in Los Angeles, zoals Hollyhock (1921) en Ennis (1924), zijn – ten onrechte – niet zo beroemd geworden als zijn ‘prairiehuizen’ in Chicago van omstreeks 1900. Terwijl zijn prairiehuizen bijvoorbeeld grote invloed hadden op de nu in Nederland zo geliefde jaren-dertigstijl, vonden zijn Los Angeles-huizen nauwelijks navolging. De meeste architectuurhistorici beschouwden ze als een curieus, ornamenteel intermezzo in zijn oeuvre.

Met zijn huizen in Los Angeles sloot Frank Lloyd Wright aan op een toen in Californië heersende architectuurmode: de Mayan Revival Style. Hoewel er in Californië nooit Maya’s hebben geleefd, namen Westcoast-architecten de architectuur van de Maya’s als uitgangspunt voor een eigen Californische stijl. Nieuw in Frank Lloyds Wrights toepassing van de Mayastijl was dat hij als versieringen met blokkige patronen versierde betonblokken liet maken.

Jammer genoeg hebben Claus en Kaan voor de betonblokken van Beeckendael gebruik gemaakt van slechts één patroon. Maar hoe eenvormig ze ook zijn, de versieringen maken duidelijk dat de hedendaagse Nederlandse architectuur de laatste jaren fundamenteel is veranderd. Als zelfs Claus en Kaan, die toch bekendstaan als überminimalisten, hun gebouwen versieren, is het ornament definitief terug in de Nederlandse architectuur.