Is klokkenluiden te regelen?

Kamerleden van zes oppositiepartijen hebben het aangedurfd een wetsontwerp ter bescherming van zogeheten klokkenluiders in te dienen. Dat initiatief verdient waardering omdat werknemers die misstanden willen beëindigen met hulp van buiten, nu worden afgeschrikt door de wespennesten waar hun voorgangers in terechtkwamen. Slepende arbeidsconflicten, sociaal isolement, verlies van inkomen, reputatie en soms van levensgeluk. Tel je knopen en maak je uit de voeten – dat is nu vaak het beste advies aan werknemers die verzeild raken in illegale, schadelijke of corrupte praktijken in de eigen organisatie.

De Tweede Kamer voelt terecht aan dat in een democratie burgers een ‘beschermde aangifte’ moeten kunnen doen, die daarna op waarde geschat kan worden. De analogie met kroongetuigen, Meld Misdaad Anoniem en betaalde informanten dringt zich op. Met alle kwetsbaarheden van dien. De Kamerfracties stellen nu een symbolisch ‘Huis voor klokkenluiders’ in het vooruitzicht, waar de Nationale ombudsman als poortwachter dient. De informanten krijgen er rechtsbescherming, in de vorm van anonimiteit, een ontslagverbod, tijdelijke financiële steun en mogelijke erkenning. Dit alles à raison van 2 miljoen per jaar en een investering van 750.000 euro uit de schatkist.

De aspirant-klokkenluider moet voor de duur van het vooronderzoek van de ombudsman overigens zijn mond willen houden. De route naar erkenning is vertrouwelijk. Wie lekt naar de pers, aangifte doet bij het Openbaar Ministerie of zich al in rechte verdedigt, maakt weinig kans meer voor het Huis voor klokkenluiders. Immers, zo zegt de memorie van toelichting op het wetsvoorstel, om de melding te kunnen onderzoeken is medewerking van de werkgever nodig. Hoe een weigerachtige werkgever aangemoedigd kan worden die medewerking te verlenen, is overigens duister. De ombudsman beschikt over weinig dwangmiddelen. Dat die werkgever de deur alleen opendoet als het onderzoek geheim is (en blijft?) ligt voor de hand.

In elk geval ontstaat er straks een nieuwe categorie: de geweigerde klokkenluider, die blijkbaar geen bestuurlijk relevante misstand aanbracht. Ongetwijfeld kan die bij de bestuursrechter de weigering aanvechten. Wie een nieuw recht creëert, roept weer nieuwe procedures op.

Deze regeling kan ook consequenties hebben voor de journalistiek, die nu vaak het eerste contact heeft met aspirant-klokkenluiders. Een journalist die zo’n misstand onthult kan het ‘zijn’ klokkenluider dus onmogelijk maken om bescherming te krijgen van de ombudsman. Een klokkenluiderswet is zo bezien ook het juridiseren van een proces van vrije waarheidsvinding dat nu plaatsvindt in open maatschappelijke fora. Dat is ook een verworvenheid. Een mooi initiatief, dat Huis der Klokkenluiders – maar helemaal zonder bezwaren lijkt het nog niet.