Wie is er bang voor wat DNA?

Wat zijn de kleine verhalen waar de moderne mens in gelooft? Wekelijks vertelt Arjen van Veelen zo’n moderne mythe. Vandaag: het menselijk genoom.

In de Middeleeuwen waren de mensen dom en bijgelovig. Ze geloofden in heksen op bezemstelen en hadden ontzag voor potjeslatijn. De aarde was nog plat.

Haha, sukkels. Gelukkig is de mens nu slim. Wij geloven alleen in wat wetenschappelijk bewezen is. Wij zijn rationeel. Toch? Of is de mens nog steeds even bijgelovig? En hebben we onze onnozelheid alleen wat intelligenter verpakt?

Dat is geen gekke vraag als je kijkt naar, bijvoorbeeld, de DNA-waarschuwingsborden die sinds enkele jaren in Nederlandse winkelstraten staan. Er staat een rennend mannetje op met de tekst: ‘Winkels beveiligd met DNA Spray’. Voorspelling: ooit lachen we even hard om die borden als nu om heksen.

DNA-spray is bedacht door een heel pienter bedrijfje. Het systeem bestaat uit een sprinklerinstallatie boven een winkelingang. Bij een overval drukt de winkelier op een knop. Als de overvaller dan wegrent, krijgt hij een douche met uniek, onzichtbaar DNA-materiaal. Als die crimineel dan gepakt wordt door de politie, en de politie vervolgens met een uv-lamp op de verdachte schijnt, wordt het spul zichtbaar, waarna uiteindelijk via laboratoriumonderzoek kan worden aangetoond dat de betreffende persoon in die ene winkel is geweest – wat nog niet bewijst dat hij de dader is, want hij kon ook gewoon een klant zijn geweest.

Dat lijkt het nogal omslachtig systeem. Waarom zet de winkelier niet gewoon een emmer met verf met een touwtje boven de deur? En waarom zou de overvaller bang zijn voor een onzichtbare spray die niets bewijst?

Hier komt onze onnozelheid om de hoek kijken. Het briljante van het systeem zit niet in het DNA zelf, maar in het imago van DNA. Want DNA, dat klinkt spannend. Dat doet denken aan Crime Scene Investigation. Of aan krantenkoppen (‘DNA-onderzoek leidt naar verdachte’). En bespoten worden met een onzichtbaar chemisch goedje lijkt al helemaal eng – alles wat onzichtbaar is, vinden we nu eenmaal verontrustend, denk aan straling.

DNA-spray lijkt dus een heus chemisch wapen, een biologische beveiliging. Een crimineel bedenkt zich wel drie keer. En de politie is tevreden, want, zeg nu zelf, zo’n bord ziet er stoer uit.

Deze krant schreef vorig jaar dat de politie Rotterdam – die ook werkt met DNA-spray – er nog geen overvaller mee gepakt had. Toch vond de politie dat het systeem effectief was: het werkte, kennelijk, preventief.

Dat laatste is vast waar, al zit dat preventieve niet zozeer in de DNA-spray zelf, maar in die waarschuwingsborden. Er staat eigenlijk: ‘Pas op de hond!’ (terwijl achter de voordeur een verstrooide chihuahua zit). En die overvaller kiest natuurlijk gewoon een andere wijk. Waar de winkeliers zich gedwongen voelen ook zo’n magische sprinkler te installeren. Lachende derde is het bedrijfje dat zulke dingen verkoopt aan politie en winkeliers.

Er wordt weleens geklaagd dat mensen geen ontzag meer hebben voor de wetenschap, maar het omgekeerde is ook waar: mensen zijn juist heel bang voor wetenschap, voor dingen die we niet begrijpen. Die DNA-borden maken daar handig gebruik van. Dat ontzag voor wetenschap kun je niet alleen inzetten als afschrikmiddel, maar ook om spullen te verkopen.

Ruim tien jaar geleden werd het menselijk genoom voor het eerst in kaart gebracht. Een wetenschappelijke prestatie van formaat, zo zeiden de journaals, dit was onze versie van de eerste mens op de maan. En warempel, niet lang daarna zag je hoe allerlei bedrijven inhaakten op de genoomrevolutie.

De schoonheidsindustrie, bijvoorbeeld. „EEN NIEUW COSMETICATIJDPERK GEÏNSPIREERD DOOR GENWETENSCHAP: 10 JAAR ONDERZOEK EN 3 PATENTEN”, aldus L’Oréal Paris, die beweert de „code van een jeugdige huid” eindelijk te hebben ontcijferd. Dat geheim bevindt zich namelijk „in de genen”. Dus heb je nu potjes Youth Code, met ‘Luminosity Extraordinary Serum’ en ‘gepatenteerde Pro-Gen™ technologie’.

Geen flauw idee of het werkt, maar zo klinkt het in elk geval wel.

Ook de laboratoria van concurrent Lancôme hebben het geheim van een gezonde jeugdige huid ontcijferd, trouwens. Dat bestaat uit een code opgeslagen in de genen, in de kern van elke cel. Dus vind je nu bij de drogist een potje Génefique Youth Activator, voor een zichtbaar jongere huid in zeven dagen. „Het is bewezen: Génifique Nutrics bevordert de productie van eiwitten, kenmerk van een gezonde, jonge huid.”

Zoals je boeven verjaagt met het woordje DNA, zo vang je klanten met het Pro-Gen™ of Génifique. Als het gezag van wetenschap tanende is, dan niet op de verpakkingen van huidcrèmes en shampoos.

En hoe meer we niet snappen, hoe meer we gaan geloven. Daarom kopen we zo graag L’Oréal Men Expert Vita Lift Hydraterende Gezichtscrème Anti-Veroudering met Pro-Retinol en Par-Elastyl. Op de website van L’Oréal Nederland staat zelfs een verklarende woordenlijst, waarin alles wordt uitgelegd aan ons, onnozelaars. Echte termen staan er naast verzinsels of halve verzinsels, lipiden staan er naast ‘Oligo-Proteïnes’, ‘Parelproteïne’ en ‘Sélénium S Actif’.

Vroeger, toen we nog dom waren, hadden we een diep ontzag voor Latijn, de taal van de katholieke Kerk. Alleen de priesters spraken deze taal. En wij luisterden bedeesd naar hocus pocus. Nu we slim zijn, laten we ons overtuigen door een mengelmoesje vol ‘micro-bolletjes’, ‘rijstextract en betaine’, ‘licht reflecterende deeltjes’ of ‘glamourglans met glansextracten’.

We hebben meer ontzag voor water als water aqua heet. Want we hebben grotere bewondering voor alles wat we niet begrijpen. Of we nu crimineel zijn of gewoon iemand met futloos haar.

We zijn het waard: we blijven geloven. Totdat we het spelletje doorkrijgen, natuurlijk, en snappen dat je niet altijd bang hoeft te zijn voor DNA, of dat glamourglansextract niet bestaat. Maar dan komen er vanzelf nieuwe middeltjes. Dan zullen winkels beveiligd worden met neurotransmitters. Dan komt er shampoo op de markt met Higgs-bosonen.

Met ongetwijfeld zichtbaar resultaat.