Europees centrum-rechts begint te verbrokkelen

Het is een van de meest besproken politieke vragen sinds de val van Lehman Brothers in 2008: waarom hebben linkse partijen in Europa niet meer geprofiteerd van de financieel-economische crisis? Commentatoren wijzen op alle nationale verkiezingen die de Europese sociaal-democraten sinds september 2008 verloren (nu 19 van de 26) en op de grote ideologische verwarring na het marktdenken van de ‘Derde Weg’ van de jaren negentig.

Daags voor de inauguratie van de socialist François Hollande als president van Frankrijk wordt het tijd de aandacht te verleggen naar de problemen bij centrum-rechts. Voor het eerst sinds jaren zitten de Europese conservatieve partijen, verenigd in de Europese Volkspartij (EVP), in de verdediging. Steeds moeilijker kunnen ze aan hun traditionele kiezers – een brede middenklasse – uitleggen dat een bezuinigingspolitiek noodzakelijk is én blijft, nu die de crisis alleen maar lijkt te verergeren.

Voor links bloeit er hoop. Hollande wordt in deze bijlage hartstochtelijk verwelkomd door de Belgische socialistische premier Di Rupo. Een „mentaliteitsverandering” is gaande, zegt hij. Europa wil weer groeien.

De informele leider van de Europese conservatieven, de Duitse bondskanselier Angela Merkel, is niet onaantastbaar. In de grootste deelstaat van Duitsland, Noordrijn-Westfalen, verloor Merkels partij CDU gisteren fors.

Het is rechts dat nu verkiezingen verliest en in ideologische verwarring verkeert. De Spaanse conservatieve premier Rajoy is even blij met de komst van Hollande als de linkse Di Rupo – allebei willen ze in de eerste plaats groei. De Italiaanse oud-premier Silvio Berlusconi, al jaren het enfant terrible van de EVP, dreigt na een forse klap bij lokale verkiezingen de steun aan hervormingspremier Mario Monti op te zeggen. Monti is de belangrijkste overgebleven bondgenoot van Merkel in Europa, nu het afgelopen is met ‘Merkozy’.

Het dreigt steeds minder gezellig te worden in het kasteeltje in Meise buiten Brussel, waar EVP-leiders doorgaans bijeenkomen voor aanvang van een eurotop. De spanningen binnen rechts gaan niet alleen over de economie, maar ook over Europese waarden. Het was de conservatieve Sarkozy die tijdens de campagne dreigde het Schengenverdrag op te schorten, tot irritatie van Merkel en van EVP-eurocommissaris Viviane Reding (Justitie). Zij twitterde na Hollandes overwinning: „Een Frankrijk van de rechtvaardigheid. Eindelijk!” 

Net als centrum-links weet ook centrum-rechts hoe het moet inspelen op de electorale dreiging van populistische partijen. Het Front National tegemoet treden, zoals Sarkozy probeerde? Het hielp niet. Samenwerken met Geert Wilders? Het CDA komt ervan terug.

Nu populisten ‘Europa’ hebben uitgekozen als voornaamste doelwit, staat centrum-rechts voor de keuze: de EU of toch vooral de natiestaat? De Britse Conservatieven kozen in 2009 eenduidig voor de natiestaat en braken met de EVP. De Hongaarse premier Orbán stelt de Hongaarse natie voorop maar wil toch graag binnen de Europese partijfamilie blijven. Mee kunnen praten in Meise is ook wat waard.