Wie in Nederland levenslang krijgt is geheel verloren

Vorige week opende ik een doos van Pandora door de gevangenisstraf van achttien jaar voor de moordenaar van Pim Fortuyn te bespreken. Mijn stelling was dat die straf vast hoger was uitgevallen als de maximale tijdelijke gevangenisstraf toen al naar dertig jaar zou zijn verhoogd, en niet nog op twintig jaar stond, zoals in 2003. En dat een langere straf ook beter had gepast bij een politieke moord.

Er kwamen veel reacties – meestal van onbegrip over het vonnis, maar ook van angst. Waarom kreeg de moordenaar van Van Gogh bijvoorbeeld wel levenslang? Eén vaste reageerder voelt zich door de vrijlating in 2014 van de radicale milieuactivist Van der G. persoonlijk bedreigd. Op het weblog zei hij zich jaren voor de zaak van de nertsenfokkerij te hebben ingezet; ook Fortuyn steunde de nertsenfokkers. Een ander vroeg zich af waarom de strafrechters het politieke karakter van de moordaanslag niet zwaarder wogen. Dit was „geweld tegen de rechtsstaat” dat een leven kostte, anderen de mond snoerde en één politicus zelfs tot emigratie bracht. „Graag uw reactie”.

Ik was er in de raadkamer niet bij, dus ik weet het niet. Maar Mohammed B. werd moord met een terroristisch oogmerk ten laste gelegd. Dit is wettelijk een strafverzwarende omstandigheid. B. hield immers thuis haatworkshops voor medestanders en liet een manifest achter op zijn slachtoffer. Op de vlucht probeerde hij nog wat agenten dood te schieten – dat woog mee in de strafmaat. De moordenaar van Van Gogh kwam bij zijn rechters makkelijker over de psychologische drempel van twintig jaar heen.

Aan Van der G. werden dergelijke motieven niet toegeschreven – of ze waren niet bewijsbaar. We weten niet meer dan dat hij Fortuyn een gevaar voor de samenleving vond, in het bijzonder ‘voor de zwakkeren’. Van der G. is nog steeds een raadsel, dat om oplossing vraagt. Dat is wel geprobeerd. Bij het overlijden deze week van meester-journalist Gerard van Westerloo twitterde de woordvoerder van het ministerie van Justitie diens laatste journalistieke plan rond. Van Westerloo wilde toegang tot Van der G. voor een journalistiek onderzoek naar diens motieven. Wat had ik dat graag gelezen. Al was het maar om van alle spookverhalen af te zijn over zijn ‘echte’ motief. Justitie weigerde Van Westerloo toegang, want dat zou maar een precedent geven. Maar of dat wijsheid was? Ik betwijfel het. Deze zaak is uniek. Van der G. is in 2014 in juridische zin dan wel afgestraft, maar maatschappelijk heeft hij nog veel uit te leggen. Hij wordt straks opgejaagd. Is het niet door boze burgers, dan wel door de camera’s, verborgen of niet.

Dat brengt me op het andere uiterste: het nut van levenslang. In Nederland is dat geen humane straf, omdat ieder uitzicht op voorwaardelijke invrijheidstelling ontbreekt of vrijwel illusoir is. De enige levenslang gestrafte die gratie kreeg, in 2009, was terminaal ziek en mocht eruit om te sterven. In vrijwel alle Europese landen hebben levenslang gestraften wel perspectief. Namelijk dat het na twintig of dertig jaar kan ophouden. Hier niet. In Nederland is de sleutel weggegooid en de levenslang gestrafte definitief afgeschreven. Ook in het effect van de straf of behandeling zijn we niet geïnteresseerd. Dit is het strengste land van Europa.

Strafrechters hebben met levenslang dan ook moeite. Wat niet wegneemt dat levenslang toch vaker wordt opgelegd. In deze eeuw, tot 2011, 22 keer. In de twee decennia ervoor tien keer. Vorige week draaide het Hof in Den Bosch nog een veroordeling tot levenslang terug. Een man werd veroordeeld wegens moord, drie pogingen tot moord, een poging tot doodslag, het bezit van wapens en munitie en de diefstal van een groot geldbedrag. Het Hof vond het bijzonder ernstig, maar levenslang is alleen bedoeld voor zeer uitzonderlijke gevallen waarin door ‘extreme gewelddadigheid’ meerdere slachtoffers zijn te betreuren. Dit was zeker erg maar „niet in die mate dat de terugkeer van de verdachte in de samenleving voor altijd moet worden uitgesloten”. 28 jaar opsluiting volstond.

Op forumlevenslang.nl is een overzicht van strafvonnissen te vinden waarin rechters in concrete gevallen levenslang afwezen, steeds met dit argument. Het afpakken van ieder perspectief op vrijheid vinden strafrechters onvoorstelbaar moeilijk. De paradox van ‘levenslang’ is dat die straf pas menselijk toepasbaar wordt, als die ook ooit opgeschort kan worden. En wel bij leven van de dader. Wie eventueel meer levenslange gevangenisstraffen opgelegd zou willen zien, moet dus pleiten voor de mogelijkheid van bekorting of opschorting. Nu schiet levenslang zijn doel voorbij. Wie nu levenslang krijgt, heeft niets meer te verliezen, maar is geheel verloren. Ook voor zichzelf.

Folkert Jensma

Debat op: nrc.nl/rechtenbestuur Twitter via @folkertjensma