Column

Noch medicijn, noch voedsel

Een paar maanden terug was ik ineens de naam van een collega kwijt. Ik had hem een week eerder nog gesproken, maar hoe heette hij ook al weer? Op mijn leeftijd maak je je dan gauw zorgen of dit een teken is van aftakeling. Vandaar dat ik met extra aandacht een artikel las in het gratis dagblad Spits over een vitaminedrankje tegen geheugenverlies. Volgens Spits had het ziekenhuis van de Vrije Universiteit samen met Nutricia een ‘medische voeding’ ontwikkeld met visolie en vitamines, die bij patiënten met beginnende Alzheimer zou zorgen voor een flinke verbetering van hun geheugen.

‘Medische voeding’ zit tussen een medicijn en een voedingsmiddel in. Meestal is het een drankje. Dit drankje heette Souvenaid, dus GeheugenHulp, en het komt misschien dit jaar al op de markt. Dat is vlug. Meestal kost het jaren voordat een fabrikant heeft voldaan aan alle regels en procedures voor de toelating van nieuwe medicijnen. Ook voedingsmiddelen die beweren de gezondheid te bevorderen, moeten tegenwoordig voldoen aan zware eisen. Maar Souvenaid kan nog dit jaar bij de drogist liggen. Dat komt omdat Souvenaid geen medicijn is en ook geen voedingsmiddel, het is ‘medische voeding’, en daaraan worden merkwaardigerwijs nauwelijks eisen gesteld. De fabrikant hoeft alleen het etiket en de samenstelling naar de Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit op te sturen. Die zoekt uit of het middel aan een aantal regels voldoet en of het geen kwaad kan, maar onderzoekt niet diepgaand of het werkt. Dat wordt overgelaten aan de verzekeraars en aan de artsen. Verzekeraars vergoeden wat de arts voorschrijft. En artsen weten te weinig van voeding om te kunnen beoordelen of de verhalen van de industrie waar zijn.

Dit gebrek aan strenge regels stimuleert de productie van steeds meer voedingsdrankjes. Dat heeft voordelen. Ondervoeding komt veel voor bij bejaarden en in ziekenhuizen, bijvoorbeeld bij patiënten die chemokuren krijgen of een darmziekte hebben. Zij zijn vaak ernstig ondervoed. Drankjes met ‘medische voeding’ leveren veel eiwit en voedingsstoffen in een vorm die de patiënt gemakkelijk kan slikken. Het lijkt aannemelijk dat dit het herstel bevordert, al bestaat daar nog veel onzekerheid over. Het ondervoedingsprobleem is jarenlang verwaarloosd, maar sinds kort is het een prestatie-indicator geworden voor ziekenhuizen, en aandacht voor ondervoeding bepaalt mede de positie van het ziekenhuis in de ranglijstjes. Dat is winst.

Het gebrek aan toezicht op de werkzaamheid van medische voeding heeft ook een keerzijde. De uitgaven aan medische drinkvoeding zijn de laatste vijf jaar verdrievoudigd, en die stijging wordt in de hand gewerkt doordat fabrikanten zo weinig bewijs hoeven te leveren dat hun product werkt. Zo komen drinkvoedingen op de markt die op twijfelachtige gronden claimen dat ze helpen bij allerlei ziekten. Neem Cubitan, een drinkvoeding van Nutricia die zou helpen tegen doorliggen. Veel patiënten in verpleeghuizen krijgen het dagelijks. Het bevat vitamine C en E, arginine en zink die allemaal goed zouden zijn voor de genezing van doorligwonden, en het kost €12,40 per liter. Cubitan bestaat uit water, suiker, melkeiwit, vitamines en mineralen die samen pakweg €1 per liter kosten; die andere €11,40 is voor onderzoek, verpakking, marketing en winst.

Aan onderzoek hoeft de fabrikant geen enorme bedragen te besteden, want voor medische voeding is minder wetenschappelijk bewijs vereist dan voor medicijnen of zelfs voor gewone etenswaren met een gezondheidsclaim. Ik vond in de wetenschappelijke literatuur zes studies naar Cubitan, en geen daarvan bewees de claim van Nutricia dat hun speciale ingrediënten iets doen tegen doorliggen. Het is hoog tijd dat aan dit soort producten dezelfde eisen worden gesteld als aan medicijnen. Dat dwingt tot beter onderzoek, en dan krijgen we misschien medische voeding die echt werkt.

Zou Souvenaid werken? In de enige publicatie die tot nu toe is verschenen wordt gesteld dat twaalf weken Souvenaid drinken het geheugen van 106 Alzheimerpatiënten merkbaar verbeterde. Dat is opmerkelijk, want visolie en vitamines zijn al eerder onderzocht in jarenlange studies bij duizenden patiënten en de resultaten waren gemengd. Op die Souvenaid-studie valt dan ook veel aan te merken. De patiënten deden tientallen geheugentests, waarvan er slechts één een duidelijk effect vertoonde. Verder speelde de fabrikant een overheersende rol in het onderzoek; van de acht auteurs waren er vijf adviseur of medewerker van Nutricia. En tot slot werd het artikel in eerste instantie niet geschreven door de auteurs zelf maar door een ghostwriter, ingehuurd door Nutricia. Ook dat is geen aanbeveling.

Met deze publicatie was dus veel mis. Er zijn een aantal nieuwe publicaties over Souvenaid onderweg, en wie weet bewijzen die wel dat het werkt. Maar ik ga niet in de rij staan als Souvenaid in de winkel komt. De naam die ik was vergeten schoot me trouwens diezelfde nacht weer te binnen. Misschien valt het allemaal dus nog wel mee.

Voor bronnen zie mkatan.nl