Hyperpresident werd eenzame Zorro

Frankrijk neemt komende week afscheid van president Nicolas Sarkozy, die voorgoed de politiek verlaat. Hoe zal hij verder leven in de herinnering?

TOPSHOTS - France's incumbent president and Union for a Popular Movement (UMP) party candidate for the 2012 presidential election, Nicolas Sarkozy takes part in the TV show "Le grand journal" on a set of French TV Canal+ on May 3, 2012 in Paris, three days before the second round of the French election. TOPSHOTS / AFP PHOTO / KENZO TRIBOUILLARD AFP

Misschien, heel misschien, komt hij toch nog terug, dagdroomde commentator Yves Thréard van de rechtse krant Le Figaro nadat Nicolas Sarkozy zijn afscheid uit de politiek had aangekondigd. Stel dat de rechtse Union pour un Mouvement Populaire (UMP) moeite heeft om voor 2017 een goede kandidaat te vinden die brede steun geniet binnen de partij. Stel dat de peilingen erop wijzen dat het een spannende strijd kan worden met zittend president François Hollande. Stel dat uit peilingen blijkt dat de Fransen toch een klein beetje heimwee hebben naar de straatvechter over wie ze in 2012 misschien te hard hebben geoordeeld. Stel dat er bij het UMP niemand is die keihard campagne kan voeren. Dan, ja dan….

Als er één manier is waarop Sarkozy zal blijven hangen in het collectieve geheugen, is het als campaigner. De man die bevlogen speeches kan houden, ook al zijn ze inhoudelijk incoherent. De man die een zaal in vervoering kan brengen met zijn redenaarstalent. De man die Amerikaanse technieken introduceerde in zijn campagne, met veel bombastische, voor de gelegenheid gecomponeerde muziek, en met internetfilmpjes over hoe goed hij is en hoe belachelijk slecht zijn tegenkandidaat. De man die een tegenstrever in de luren kan leggen tijdens een debat. En ja, hij heeft verloren van Hollande, maar veel minder zwaar dan de peilingen hadden voorspeld. Als de campagne nog een weekje langer had geduurd. Dan, ja dan…

Dat is misschien wel het grootste probleem van Nicolas Sarkozy, mocht hij ooit zelf denken aan die comeback in de politiek: als campaigner heeft hij meer indruk gemaakt dan als staatsman. De beloftes bleken mooier dan hij kon waarmaken. Nicolas Sarkozy beloofde in 2007 Frankrijk te veranderen en de traditioneel behoudende Fransen, van links en rechts, lieten zich voor een keer gewillig meeslepen in die retoriek. Misschien was het inderdaad tijd voor la rupture, een breuk met het verleden.

Sarkozy was een hemelbestormer die Frankrijk liberaler, efficiënter, moderner, economisch gezonder en zelfverzekerder zou maken. Maar het Frankrijk dat Sarkozy in 2012 overdoet aan Hollande is niet essentieel anders dan het Frankrijk dat hij in 2007 erfde van Jacques Chirac. Of toch: het telt 1 miljoen werklozen meer, de staatsschuld is met 500 miljard toegenomen en de overheidsuitgaven zijn blijven toenemen, tot 54 procent van het bruto binnenlands product.

Solidariteitstaks

Jazeker, er werd hervormd. De universiteiten werden zelfstandiger, zowel inhoudelijk als financieel. Er kwam een solidariteitstaks die rijke Fransen moeten betalen. Er werd een begin gemaakt met het afslanken van het overheidsapparaat, door 1 op de 2 met pensioen vertrekkende ambtenaren niet meer te vervangen. Er kwam een wet die de financiering van vakbonden en politieke partijen transparanter maakte, het logge overheidsbedrijf La Poste werd zelfstandig en er werd een begin gemaakt met de hervorming van de pensioenen, waarbij de pensioengerechtigde leeftijd langzaam wordt opgetrokken van 60 naar 62 jaar voor een gedeeltelijk pensioen en naar 67 jaar voor een volledig pensioen.

Sarkozy opende overal werven, maar die werden vaak verlaten voor het werk was afgerond. Er kwam geen verandering in de dubbele bevoegdheden van de 27 regio’s, 101 departementen, 342 arrondissementen, 4.036 kantons en 36.700 gemeentes, een logge overheidsstructuur met ruim 5 miljoen ambtenaren die handenvol geld kost. Maar er werd wel bezuinigd op gezondheidszorg, openbaar vervoer en onderwijs en dat gaf vooral mensen op het platteland, ver van een stad, het gevoel dat ze in de steek worden gelaten. Er kwam niet de beloofde opwaardering van de macht van het parlement.

Voor veel economen gaat zelfs de hervorming van de pensioenen niet ver genoeg: Sarkozy pakte daar tijdens de campagne mee uit als het toonbeeld van zijn veranderingen die het land redden van Griekse en Spaanse toestanden. Een deel van de pensioenen, voor overheidsambtenaren die vaak een voordeliger regeling hebben dan in de privé-sector, werd zelfs ‘afgekocht’. In de eerste jaren wordt er wel winst gemaakt, maar tegen 2020 zullen de baten van de hervorming, 150 miljoen euro per jaar, niet meer opwegen tegen de compensatiemaatregelen die zijn afgedwongen, ter waarde van 200 miljoen per jaar. „Het belangrijkste aan de politiek van Sarkozy is dat de schijn wordt gewekt dat er iets verandert”, oordeelden de economen Pierre Cahuc en André Zylberberg in 2011 over het sociaal-economisch beleid van de president.

In een poging om de crisis te bestrijden werd Sarkozy de ‘hyperpresident’, de man die overal op afstevende om branden te blussen en mensen in nood te helpen. Snel ergens op af, snel succes proberen te boeken, snel een voorstel lanceren na alweer een nieuw faits divers. Zo werden er na de tragische moorden door Mohamed Merah in Toulouse snel antiterreurmaatregelen aangekondigd, zoals een verbod op het bezoek van salafistische websites. Een socialistische politicus omschreef dat als het Zorro-complex van de president. Maar Zorro is een eenzame strijder en ook de president werd op den duur steeds eenzamer in de strijd.

Vijanden

Hij maakte in de loop van zijn hele politieke carrière veel vijanden, bij de vakbonden, bij de magistratuur („Sarkozy is een multi-recidivist als het gaat om het ontwijken en ondermijnen van de rechterlijke macht”, zei de Franse coördinator terreurbestrijding) en ook binnen zijn eigen partij. Sarkozy is vaak grofgebekt en kan vulgair uit de hoek komen, ook tegenover vrienden en partijgenoten. „Zeker als hij improviseert en zich laat meeslepen door zijn eigen redenaarstalent, is er altijd dat ene kwetsende zinnetje te veel”, oordeelde premier François Fillon, die door Sarkozy ooit werd weggezet als ‘mijn medewerker’. Als Sarkozy zich eenzaam voelde in de strijd, was dat omdat hij werd omringd door complete nietsnutten, schreeuwde hij de ministerraad ooit toe.

Sarkozy lanceerde tijdens de campagne in 2007 490 verkiezingsbeloften en voegde daar tijdens zijn presidentschap nog eens 829 voorstellen aan toe. Voor de uitvoering ervan kreeg hij van het Institut Thomas More, een Europese denktank die de plannen van Sarkozy bijhield, een 9,5 op 20. Uiteraard werd Sarkozy’s beleid bemoeilijkt door de economische crisis, maar de onafhankelijke Rekenkamer oordeelde dat het oplopen van de staatsschuld en de toename van de werkloosheid slechts voor een derde is toe te schrijven aan die crisis.

Hoe meer de crisis om zich heen greep, hoe nationalistischer en protectionistischer de voorstellen en het beleid van de ‘liberale’ Sarkozy werden, beweert Luc Rouban van Cevifop, het onderzoeksinstituut van de politieke faculteit Sciences Po. „Zijn wil om een liberale breuk te bewerkstelligen liep snel stuk op de sociale realiteit van dit land. Zijn aangekondigde hervormingen, waardoor Frankrijk zich zou aanpassen aan de mondialisering, zijn een mislukking geworden. De beloofde liberale hervorming is verworden tot een conservatieve hervorming, zowel economisch als politiek.”

Sarkozy veranderde vaak van mening, soms gedwongen door de (economische) realiteit, soms op basis van de honderden peilingen die hij liet uitvoeren. Voor critici was hij daarom een windhaan, voor aanhangers een pragmatische realist die luistert naar het volk.

De politieke ster van 2007, de joggende en fietsende president met een Ray Ban, de man die de hoogte- en dieptepunten van zijn liefdesleven deelde met Frankrijk alsof hij een soapie was, veranderde als president wel van stijl. Hij werd iets rustiger, uiterlijk minder uitbundig, maar de gedrevenheid bleef. De afgelopen dagen maakten de Fransen zelfs kennis met een bescheiden Sarkozy, een man die erkende helemaal alleen verantwoordelijk te zijn voor zijn nederlaag, en die opriep respect te hebben voor zijn opvolger. Hij nodigde Hollande uit voor de traditionele herdenking van de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en erkende dat zijn socialistische uitdager een schitterende campagne had gevoerd. De hemelbestormer werd weer een mens van vlees en bloed. Nu al zijn de eerste tranen geplengd vanwege zijn afscheid. Vraag is: hoe lang zal dat duren? En wie zal wie het meeste missen? Sarkozy de Fransen, of de Fransen Sarkozy?