Het Wilde Oosten van Europa

Oekraïne is gastland voor het EK voetbal, dat op 8 juni van start gaat. Het heeft miljarden gestoken in betere vliegvelden, bruggen en (spoor)wegen. De burgers worden er amper beter van. „Voor veel mensen is Oekraïne een plek waar de beschaving eindigt.”

Elke dag van de week is Igor Soehanjak te vinden in het Olympisch Stadion van Kiev: onder de tribune, in de fanshop van Dinamo Kiev, waar hij shirtjes, petjes en andere blauwwitte waren verkoopt. Voetballer tot in zijn vezels – maar zodra het Europees kampioenschap voetbal ter sprake komt, dat over anderhalve maand wordt beslist in deze arena, haalt hij zijn schouders op. „Ik wil best naar een wedstrijd, maar dat is veel te duur. Een kaartje kost honderd dollar. Als ik samen met mijn vriendin ga, ben ik bijna een maandsalaris kwijt.”

Igor Soehanjak is niet de enige Oekraïner die worstelt met Euro 2012. Het topevenement – het grootste in de geschiedenis van het land – moet Oekraïne definitief een plek bezorgen op de kaart van het moderne Europa. Inderdaad, het gras in de stadions van Kiev, Charkov, Donetsk en Lvov is groener dan ooit, maar de rest van Europa praat vooral over de politieke instabiliteit, de kostenoverschrijdingen, de corruptie en de exorbitante hotelprijzen. En nu dreigt ook een boycot van het Oekraïense deel van het EK door Europese politici, om de manier waarop oud-premier Joelia Timosjenko in gevangenschap zou worden behandeld. „Toen we het EK kregen toegewezen heerste euforie, maar dit is een gemiste kans voor Oekraïne”, zegt Igor Sjevljakov van het Internationaal Centrum voor Beleidsstudies, een denktank in Kiev. „In plaats van reclame krijgen we alleen maar negatieve publiciteit.”

Niet dat de Oekraïense autoriteiten, president Viktor Janoekovitsj voorop, daar wakker van liggen, denkt Sjevljakov. „Ik verwacht niet dat Timosjenko zal worden vrijgelaten om de Europese leiders te plezieren. Het EK gaat gewoon door, de voetballers en de fans komen opdagen. Dit is het feestje van de oligarchen, de rijken die het land runnen. Zij hebben miljoenen verdiend aan dit toernooi. De gewone man heeft niet zoveel aan het EK. Behalve dat de wegen naar Kiev zijn verbeterd.”

Rode Ferrari

Over de Esplanadna scheurt een rode Ferrari langs het Olympisch Stadion. Twee politieagenten kijken vanuit hun stilstaande Lada hoe het voertuig met duizelingwekkende snelheid de hoek om gaat en uit zicht verdwijnt. Een ongelijke strijd. De Oekraïense elite laat zich niet ophouden.

Het wemelt van de luxe auto’s in het centrum van Kiev. Glimmende Mercedessen, protserige BMW’s, ranke bolides van Italiaanse makelij. Wie zoekt naar tekenen van de economische crisis, wijkt uit naar de buitenwijken op de oostelijke oever van de Dnjepr, waar eindeloze rijen flatgebouwen en braakliggende terreinen elkaar afwisselen langs slechte wegen – relikwieën uit het Sovjetverleden. Dit is onbekend EK-terrein, op geen enkele manier te vergelijken met pittoreske speelsteden uit het verleden, zoals Porto of Innsbruck, laat staan Zürich of Genève.

De Oekraïense overheid investeerde de afgelopen vijf jaar miljarden in de ontwikkeling van de sterk verouderde vliegvelden, bruggen, wegen en spoorwegen. Maar daar zit volgens critici het grootste probleem van het land: niemand kan zeggen hoeveel precies. Schattingen lopen uiteen van drie tot tien miljard dollar aan overheidsgeld. „Wat ik nu zeg, is niet een heel groot geheim, maar helaas is onze overheid volkomen corrupt”, zegt Sergej Baklazjenko, econoom bij Deutsche Bank in Kiev. „Echt, schaamteloos, ondraaglijk corrupt tot op het bot. Het zou al mooi zijn als de helft van die miljarden terechtkomt bij de projecten waarvoor ze waren bedoeld.”

De voorbeelden zijn overal zichtbaar, vooral in Kiev. De verbouwing van het Olympisch Stadion kostte volgens Igor Sjevljakov 30 procent meer dan de nieuwbouw van Wembley in Londen. Over de nieuwe Darnitskyi-brug over de Dnjepr. Econoom Baklazjenko: „In Frankrijk werd de beroemde brug bij Millau, bijna driehonderd meter boven het dal, gebouwd voor ruim 300 miljoen euro. Aan deze brug in Kiev is tien jaar gewerkt, voor 800 miljoen euro.”

Nee, acht jaar na de hoopgevende Oranje Revolutie, het volksprotest tegens massale verkiezingsfraude, biedt de Oekraïense maatschappij geen fraai plaatje, zegt Mykola Rjabtsjoek, medeoprichter van het kritische tijdschrift Krytyka en senior onderzoeker aan het Centrum voor Culturele Studies. Een lege staatskas, corruptie tot in de diepste poriën van de samenleving, en een oppositieleidster die in de gevangenis zit wegens machtsmisbruik. Niet dat het onder het bewind van Timosjenko, een drijvende kracht achter de Oranje Revolutie, veel beter ging, vertelt Rjabtsjoek. „Ook onder Timosjenko waren er boeven aan de macht. Nu zijn het nog veel grotere boeven.”

Slachtoffers van Tsjernobyl

Van het aanvankelijke optimisme over de komst van de Europese voetbalelite naar Oekraïne is weinig over. De hoge uitgaven voor het EK leidden zelfs tot bezuinigingen, onder meer op de pensioenen van de Oekraïners, maar ook op de uitkeringen voor de slachtoffers van Tsjernobyl. „In het begin verwachtten de mensen dat het EK veranderingen zou brengen, met mooie binnensteden, goede wegen en spoorwegen”, zegt beleidsonderzoeker Igor Sjevljakov. „Daar is wel iets van terechtgekomen. Maar tegen welke prijs? Er is veel publiek geld naar de zakken van particulieren doorgesluisd.”

De hoge kosten voor de infrastructurele projecten kunnen volgens hem alleen worden verklaard door corruptie. „De werken zijn nooit aanbesteed, bedrijven konden vragen wat ze wilden. En dat deden ze. Er zijn mensen heel rijk geworden door het EK. Een paar grote bedrijven hebben 70 procent van alle contracten gekregen, zoals Altcom uit de Donbas-regio. Toevallig is de minister van infrastructuur, Boris Kolesnikov, gelieerd aan dat bedrijf. Hij verdient dus zelf aan het EK. Niet voor niets wil hij ook de Winterspelen van 2022 naar Oekraïne halen.”

Kolesnikov staat bekend als een goede vriend van miljardair Rinat Achmetov, eigenaar van voetbalclub Sjachtar Donetsk en bouwer van de Donbass Arena, een van de mooiste stadions ter wereld. Het zijn vooral industriëlen uit het steenkoolgebied van de Donbas-regio die de dienst uitmaken in Oekraïne. „Het is complete maffia”, zegt Mykola Rjabtsjoek over de verwevenheid tussen politiek en bedrijfsleven. „Tot een paar jaar geleden beperkte de Donetsk-maffia zich tot de Donbas-regio, maar sinds president Janoekovitsj aan de macht is, controleren ze het hele land.”

Rjabtsjoek doelt op de trend dat bedrijven, groot of klein, vijandig worden overgenomen – en dan ook letterlijk. „Ze worden overvallen door mensen die tegen de autoriteiten aanschurken, met behulp van de politie of paramilitairen. Bezit is niet veilig in Oekraïne.”

Uitvoerig gedocumenteerd werd een overval door gemaskerde mannen met knuppels op het Slavoetitsj Hotel, een bouwwerk in massieve Sovjetstijl aan de Dnjepr in Kiev, twee maanden geleden. Op de website van het hotel staat nog altijd in koeienletters geschreven: Raided.

Volgens Rjabtsjoek gebeurt dit overal in het land, al geven ondernemers vaak al toe voordat naar het middel van fysieke bedreiging wordt gegrepen. „Er zijn geen onafhankelijke rechtbanken in Oekraïne, dus je kunt doen wat je wilt. Vaak komt er eerst iemand binnen om je een bedrag te bieden voor je handel. Als je weigert, kun je alles kwijtraken, dus de meeste mensen gaan akkoord. Gewoon maffia. Zoals Italië werd overgenomen door Sicilië, wordt Oekraïne overgenomen door de Donetsk-maffia.”

In die context moeten ook de hoge prijzen worden gezien die Oekraïense hoteleigenaren tijdens het EK vragen voor hun kamers. Op sommige plaatsen, ook in Charkov, steeg de prijs van een eenvoudige hotelkamer van 35 dollar nu tot 450 dollar tijdens het EK. Zelfs UEFA-voorzitter Michel Platini kon de verleiding niet weerstaan het woord ‘bandieten’ te gebruiken toen hem werd gevraagd naar de hotelprijzen in Oekraïne.

„Schandalig”, vindt ook Sergej Baklazjenko van Deutsche Bank. Maar hij heeft wel een verklaring. „Veel hotels zijn gebouwd voor één doel: het EK. Dat geld moet worden terugverdiend. Investeerders willen dat het liefst meteen. Waarom? Alles kan heel snel veranderen in Oekraïne, zonder aankondiging: belastingregels, wetgeving, gerechtelijke uitspraken. Het heeft alles met de instabiliteit in dit land te maken. Je weet nooit wat er na het EK gebeurt, je weet niet wie er morgen aan de macht is. Zakenmensen willen daarom snel geld verdienen.”

Compleet stratenblok

Toch is op straat van die grilligheid niets te merken, niet tussen de imposante bouwwerken aan de Chresjatik-straat, het bruisende hart van Kiev. Cafés en restaurants doen goede zaken in de warme lentezon. Een kolossale reclame voor Coca-Cola, uitgespannen over een compleet stratenblok, kondigt aan dat het EK voetbal eraan komt. In de winkels liggen de geelblauwe shirtjes van de nationale ploeg klaar voor verkoop aan de massa’s voetbalfans op wie nog wordt gehoopt.

Hoe teleurgesteld de bevolking ook is over de politieke en economische malaise in Oekraïne, de maatschappij kent wel vrije bewegingsruimte. Critici zeggen wat ze denken, niemand vraagt zijn naam uit de krant te houden. Ook Mykola Rjabtsjoek telt zijn zegeningen. „Als we onszelf vergelijken met Duitsland of Nederland, komen we er niet best uit. Maar vergeleken met het oosten, Turkmenistan, Oezbekistan, gaat het hier nog redelijk. Ik kan schrijven wat ik wil. Ik word niet vervolgd. Het Oekraïense regime kent wel grenzen: het wil een Europees imago krijgen.”

En daar kan het EK misschien toch een rol spelen. „Het zal de bekendheid van het land vergroten”, zegt Sergej Baklazjenko van Deutsche Bank. „In West-Europa weten sommige mensen misschien dat Oekraïne ergens in Oost-Europa ligt, maar daar houdt de kennis op. Dit evenement vergroot de zichtbaarheid, en dat is van belang in de financiële wereld. In elk geval zullen sommige investeerders Oekraïne overwegen als mogelijkheid.”

Hetzelfde geldt voor toeristen, denkt Rjabtsjoek. „Het is goed dat buitenlandse toeristen eens komen kijken. Voor veel mensen is Oekraïne een soort Wilde Oosten, een plek waar de beschaving eindigt. Dit is min of meer een normaal Oost-Europees land. Oekraïne zou het pad van Polen of Tsjechië moeten volgen. Ik zie het EK als een stap op weg naar normalisering. Ik denk we elk jaar zoiets moeten hebben: een basketbaltoernooi, een muziekfestival, een filmfestival, net als andere landen. Vaker dan eens in de honderd jaar. Oekraïne moet onderdeel worden van het Europese leven.”