Niemand vraagt: heb je het lekker rustig?

Wat is de beste remedie tegen een burn-out? Regisseur Anneloor van Heemstra maakte documentaires over haar eigen uitputting.

‘Mag ik dit interview filmen?’ Documentairemaakster Anneloor van Heemstra (33) plaatst een statief met camera bij de tafel in haar woonkamer. Een tweede camera houdt ze in de hand. Voor de driedelige documentaireserie Doen & laten filmt ze alles wat in haar eigen leven gebeurt, dus ook het bezoek van een journalist.

De egodocumentaire is atypisch voor Van Heemstra. Haar eerdere werk ging over een gevluchte Iraakse activist, vuilnismannen, een puber met ADHD. Samen met collega Sunny Bergman maakte ze de televisieserie Sunny side of sex, over seks in verschillende culturen.

Afgelopen winter kreeg zij, hardwerkende, jonge moeder, last van ernstige stressverschijnselen. Haar huisarts waarschuwde voor een naderende burn-out. Toen besloot ze de camera eens op zichzelf te richten. Doen en laten gaat over controle, succes en vrijheid in het leven van jonge vrouwen van nu. In de eerste scène van deel 1 van de documentaire ligt Van Heemstra uitgeblust onder een deken op de bank.

Uw huisarts waarschuwt dat u het rustiger aan moet doen en u gaat keihard werken aan een documentaire over rustiger aan doen.

„Als het ergens anders over was gegaan, had ik het niet gekund, maar het helpt me via de camera naar mezelf te kijken. Bovendien wil ik graag een serieus maatschappelijk probleem in beeld brengen. Ongeveer één op de vijf mensen krijgt tegenwoordig een burn-out. Het merendeel daarvan is vrouw. Of ik eraan onderdoor ga of niet, ik wil laten zien wat we aan het doen zijn met z’n allen.”

Dat klinkt als een opoffering. Waar komt die drang vandaan om dit in beeld te brengen?

„Alleen al die standaardvraag die iedereen aan elkaar stelt: ‘Druk?’ Nooit vraagt er eens iemand: ‘Heb je ’t lekker rustig?’ Rust staat gelijk aan mislukken. Veel mensen rennen achter zichzelf aan en denken niet anders te kunnen. Ze staan pas bij zichzelf stil als ze paniekaanvallen krijgen of, zoals ik, nauwelijks nog kunnen functioneren door maagpijn en duizeligheid.”

In de documentaire vraagt u zich af of uw generatie slapper is dan die van uw ouders. Was uw moeder sterker dan u?

„Ik heb daar veel met mijn moeder over gesproken. Zij zegt dat haar generatiegenoten ook wel schipperden tussen werk en gezin, maar dat zij meer rust namen. Wij zijn grenzeloos in ons werk, willen er mooi uitzien, een zorgzame moeder zijn, maar ook weer niet zo’n suffe die vroeg naar huis moet op een borrel. En de resterende vrije tijd die we hebben, vullen we ook nog eens met constante communicatie. Mijn moeder had geen mobiele telefoon of e-mail, dat is een immens verschil.”

Is dat het probleem?

„Ja, een van de dingen die ik zie nu ik de camera op mijzelf richt, is hoe ik op de automatische piloot bezig ben tijd te vullen. Dat ik nooit stil sta. Als ik bijvoorbeeld een cd aanzet, wat acht seconden duurt of zo, check ik intussen ook mijn mail, pleeg een telefoontje en ruim de kamer op. Onze generatie is altijd aan het multitasken.”

Dat is niet nieuw. Waarom is dat erg?

„In de documentaire daagt een boeddhistische leraar mij uit twee keer dezelfde handelingen te verrichten: één keer multitaskend – bellend, mails checkend, koffie drinkend. En de tweede keer alles één voor één. Ik timede de bezigheden en was de laatste keer minder tijd kwijt. Het is confronterend te zien hoeveel drukte ik zelf creëer. Dat ik nog geen 40 seconden kan stilstaan zonder totaal neurotisch te worden. Terwijl die tussentijd juist zo belangrijk is om jezelf op te laden en creativiteit de kans te geven.”

Is het een luxeprobleem van succesvolle, hoogopgeleide vrouwen?

„Nee, ik heb eerder ook een documentaire gemaakt over de burn-out van vuilnismannen. Ook zij liepen aan tegen te veel tegelijkertijd willen en negeerden lange tijd lichamelijke klachten tot ze echt niet meer door konden.

Het is geen luxeprobleem, maar het is wel een luxe dat we er iets aan kunnen doen. Mijn zus is psycholoog en werkte met Palestijnse vluchtelingen. Volgens haar hebben veel van hen een burn-out, maar moeten ze wel doorgaan, ook al zouden ze anders willen. Wij hebben de luxe zo met onszelf bezig te zijn.”

Bent u niet bang te veel met uzelf bezig te zijn?

„Ja, natuurlijk. Daarom heb ik ook getwijfeld of ik deze documentaire wel moest maken. Ik ben bang dat mensen vinden dat ik zeik.”

Waarom hebt u het toch gedaan?

„Omdat ik geloof dat het voor een groter probleem staat. Ik denk dat het essentieel is te erkennen wat er aan de hand is: je geeft de wereld ook helemaal niks als je leeft vanuit onrust en stress.”

Hoe raakt u die onrust en stress kwijt?

„Ik probeer me nu bewust te zijn van mijn automatismen. Als ik de neiging voel opkomen mijn mail of sms te checken, vraag ik me af waarom ik dat eigenlijk wil. Meestal blijkt dat ik gewoon op zoek ben naar afleiding van iets wat er werkelijk aan de hand is, iets wat mij dwars zit bijvoorbeeld. Verder sta ik nu elke ochtend om zes uur op om een uur niets nuttigs te doen.”

Wat doet u dan?

„Ik mediteer of luister op de bank naar mooie muziek. Maar ik ga in ieder geval niet mailen, telefoneren, of de krant lezen. Dat vind ik moeilijk, want ik ben heel nieuwsgierig naar wat er in de wereld gebeurt. Maar de rest van de dag kan ik me dan wel beter concentreren op alle informatiestromen die op me af komen en heb ik meer energie.”

Heeft onze samenleving meer van dergelijke rituelen nodig?

„Veel mensen staan sceptisch tegenover meditatie, maar ik geloof dat het goed zou zijn als iedereen zou mediteren voordat hij aan de dag begint. Ik denk bijvoorbeeld dat Tweede Kamerdebatten heel anders zouden verlopen wanneer iedereen in de Kamer eerst een kwartiertje bij zichzelf zou stilstaan: hoe voel ik mij nu eigenlijk? Hoe verhoud ik mij tot alles om mij heen? En waar komt mijn frustratie op dit moment vandaan? Ik heb talloze gerenommeerde onderzoeken gelezen die wetenschappelijk aantonen dat meditatie gelukkiger maakt.”

Maakt het u gelukkiger?

„In de documentaire kijk ik van buiten naar mezelf, maar door te mediteren kijk ik ook van binnenuit. Daardoor krijg ik meer inzicht in mijn diepere doelen, waarden en dromen. Ik kan nog niet zeggen of ik de burn-out ermee heb afgewend, maar ik heb wel goede hoop.”

Succes, deel twee van de documentairereeks ‘Doen & Laten’, wordt uitgezonden op zondag 14.00 uur op Nederland 2.