Literatuur is een warm bad

Honderden twintigers wachten in de Rode Hoed. Niet voor een college, niet voor concertkaartjes, maar voor literatuur.

Dat zou je niet meteen zeggen.

Deze vierde editie, de wat vroege ‘midzomernachtseditie’, staat in het teken van reizen. Als de deuren opengaan, en de menigte de zaal binnenstroomt, trekken op een scherm boven het podium foto’s van witte Thaise stranden voorbij. Daaronder staan ranke subtropische planten willekeurig over het podium verspreid. Aan de linkerkant: een ligbad, waarin een jongeman spiernaakt op zijn iPad een boek ligt te lezen.

Er verandert de laatste tijd veel op de Nederlandse literatuurpodia. De klassieke lezing achter het spreekgestoelte en de interviewtafel met een karaf kraanwater verliest terrein aan vrolijke bijeenkomsten – zij het niet allemaal met een ligbad op het podium. De leeftijd van het publiek is gehalveerd, hun aantal is meer dan verdubbeld.

De jongeman in het bad (en even later uit het bad) is Toine Donk, een van de jonge organisatoren (met Ernst-Jan Pfauth en Tim de Gier) van Literaturfest. Het succesvolle maandelijkse evenement gaat ditmaal over reizen, met Renske de Greef, Art Rooijakkers en Victor Ponten als gasten. Zij praten over hun favoriete boek, zoals in de eerdere edities prominenten als Chad Harbach, Franca Treur en P.F. Thomése dat deden.

Literaturfest ontstond in de woonkamer, vertelt Ernst-Jan Pfauth. „Wij zaten daar met elkaar en besloten iets met literatuur te gaan doen”. Die thuissfeer wordt ongegeneerd in het programma verweven – zie het bad van Donk. Het motto van de makers is ‘niet gehinderd door enige kennis van zaken’: literaire onwetendheid hoeft niet onder stoelen of banken te worden gestoken.

Als tv-presentator Art Rooijakkers praat over Moonwalking with Einstein van Joshua Foer vraagt De Gier: „Is Joshua toevallig de broer van Jonathan?” Rooijakkers knikt. Toch maakt De Gier het zelfs voor deze avond te gek. Pfauth richt zich tot zijn collega en zegt: „waarom vraag je dat nou, dat weet je toch?”

Als Pfauth tegen Victor Ponten zegt het ‘knap van mezelf’ te vinden een relatie te hebben gelegd tussen Rule of the Bone, Pontens favoriete boek, en Salingers The Catcher in the Rye, zegt Ponten droogjes: „Ja, dat staat achter op het boek.”

Literaturfest staat niet op zichzelf. Zo zijn er ook de literaire initiatieven Achievers en INK+DRINK. Achievers is een initiatief van uitgever Lebowski en muzieklabel Top Notch. Sinds een jaar komen schrijvers en artiesten van zowel uitgever als label maandelijks in Hotel V aan het Frederiksplein in Amsterdam bijeen om, als op een soort uitmarkt, hun nieuwe werk te presenteren. INK+DRINK wordt georganiseerd door schrijversclub Nightwriters. Gastheer Kluun laat in het Amsterdamse Bar 22 opkomende auteurs voorlezen uit eigen werk. Wat deze evenementen bindt is, behalve het jonge publiek, ook het gebruik van sociale media. Aanmelden kan vaak alleen via Facebook of Twitter.

De sfeer is niet altijd zo huiselijk. Bij INK+DRINK houdt een brede ‘bouncer’ het inkomende publiek losjes in de gaten. Aan weerszijden van het gangpad zitten yuppen aan kleine tafeltjes te dineren. Na enkele meters doemt links een opening op in deze schoenendoos en in een forse kamer en suite staan aan weerszijde van een dansvloer een bar en de trap die voor de voordragende schrijvers als podium zal dienen.

Naarmate het later wordt, begint het publiek op de dansvloer, druk bier bestellend, pratend en op de iPhone kijkend, onrustig te worden. Na een luid en veelvuldig uitgeschreeuwd ‘Stilte’ van gastheer Kluun komen ze tot bedaren en kunnen opkomende schrijvers Renske Jonkman en Bert Natter in twee sessies van 3 minuten uit eigen werk voordragen.

„Het valt me op”, zegt Natter als hij voor de tweede keer voordraagt, „dat iedereen vanavond over seks lijkt te lezen.” En de aandacht van dit publiek vasthouden is van belang, laat Jonkman merken. Als ook zij voor de tweede keer mag voordragen, laat ze het niet na verschillende keren het op de dansvloer aanwezige publiek op het hart te drukken dat het boek waar ze uit voorleest toch echt in de winkel te koop is.

Daphne de Heer, directeur van Stichting Literaire Activiteiten Amsterdam (SLAA) – sinds decennia een toonaangevende organisator van literaire evenementen – kijkt daar niet van op. „Er is de afgelopen jaren duidelijk een verandering opgetreden in het Nederlandse literaire landschap. Uitgevers willen bestsellers publiceren.”

Dat doen ze, zegt De Heer, door zich te richten op bekende namen: „Ik heb gehoord over een publiciteitsmedewerker van een uitgeverij die glossy’s doorbladerde op zoek naar bekende Nederlanders die mogelijkerwijs een boek konden schrijven.”

Daardoor is er volgens De Heer minder publicitaire aandacht voor opkomende schrijvers als Jonkman. „Ik hoor veel schrijvers daarover klagen”, zegt De Heer. De generatie onder de veertig heeft volgens De Heer duidelijk behoefte aan literaire avonden. Dat wordt door initiatieven als Literaturfest, INK+DRINK en Achievers, opgepikt. Achievers is in belangrijke mate bedoeld om schrijvers en muzikanten uit de stal van Lebowski en Top Notch hun nieuwste, vaak nog niet-gepubliceerde werk te laten presenteren.

Eind februari bracht de Amerikaanse schrijver Gary Shteyngart de Nederlandse vertaling van zijn Super sad true love story aan de man. Hij werd een handje geholpen door de shots wodka die hij samen met gastheer en schrijver Henk van Straten om het half uur nuttigde.

„Door de crisis”, zegt Lebowski-uitgever Van Gelderen, „verschuift het uitgeven naar de pionierskant en dankzij shows als Achievers krijg je feedback van en feeling voor je publiek.” Op boekrecensies vestigt Van Gelderen zijn hoop niet meer. „Op die positieve recensie ga ik niet zitten wachten. Ik presenteer het werk zelf wel.”

Zie ook literaturfest.nl, achievers.nl, nightwriters.nl en slaa.nl