Jezus in de Nieuwe Wereld

Wellicht is de volgende president van de VS een mormoon. Een ‘biografie’ pluist het ‘Derde Testament’ uit.

In this theater publicity image released by Boneau/Bryan-Brown, Andrew Rannells, center, performs with an ensemble cast in "The Book of Mormon" at the Eugene O'Neill Theatre in New York. The producers of “The Book of Mormon” said Wednesday they'll celebrate their one-year anniversary by handing out seats to a free matinee performance on June 6 for whoever survives a ticket lottery. (AP Photo/Boneau/Bryan-Brown, Joan Marcus) AP

Paul C. Gutjahr: The Book Of Mormon. A Biography. Princeton University Press, 280 blz. € 23,-

Omstreeks 1820 krijgt in Palmyra – in het noordwesten van de staat New York – de Amerikaanse boerenzoon Joseph Smith visioenen. Een paar jaar later dicteert hij (22 jaar) een compleet boek in oud-testamentaire stijl. Smith zegt dat hij die tekst vertaalde van antieke gouden platen in het ‘hervormd Egyptisch’ die hij vond in een graf op aanwijzing van de engel Moroni. De kroniek zou in het jaar 420 zijn voltooid door diezelfde engel, die toen nog mens was, samen met zijn vader, de schrijver Mormon.

Het Boek van Mormon vertelt het verhaal hoe Jezus ná de hemelvaart naar Amerika kwam. Want ook daar diende het ware geloof te komen, speciaal voor de Joodse stammen die daar al honderden jaren eerder verzeild waren. Een groot deel van het boek beschrijft de broederstrijd tussen twee Joodse stammen: de Nephieten en de Lamanieten. De gouden platen geeft Smith weer terug aan Moroni.

Smith richt vervolgens een succesvolle christelijke kerk op, die nog altijd geleid wordt door een Profeet als Smiths opvolger. Volgens Smith gaan de openbaringen van de christelijke God nog altijd door, ook na het afsluiten van Nieuwe Testament in de oudheid. Smiths eigen visioenen zijn het belangrijkste bewijs en zijn boek wordt als een soort Derde Testament toegevoegd aan de bijbel: Het Boek van Mormon.

Zo werd met een verhaal over gouden platen in een oud graf de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen van de Laatste Dagen geboren. Deze ‘Mormonenkerk’ heeft nu zo’n 14 miljoen aanhangers, de meesten in de VS en zo’n 10.000 in Nederland.

Vooral in het begin hadden de mormonen het moeilijk. In de religieus gistende Amerikaanse pionierssamenleving wordt Smiths groeiende sekte fel bestreden, niet in het minst om zijn introductie van veelwijverij. Het hoofdkwartier wordt daarom diverse malen verplaatst, onder meer naar Missouri waar in 1838 zelfs een Mormon War wordt uitgevochten (22 doden). Uiteindelijk vestigt de sekte zich in 1847 in de leegte van Utah. Smith zelf is drie jaar daarvoor gedood tijdens een poging om hem uit een gevangenis te bevrijden.

Postuum

Nog altijd is de kerk een vreemde verschijning in het christendom, vooral om dat extra geopenbaarde Boek van Mormon en ook wel om hun andere ideeën over de drie-eenheid en de mogelijkheid om overledenen postuum te dopen (onlangs werd Anne Frank postuum mormoons, maar dat werd na felle protesten uit Joodse kring snel teruggedraaid). Daarom is het verrassend dat Paul Gutjahr in zijn ‘biografie’ van het Boek van Mormon schrijft dat het boek in de interne discussies en de officiële theologie eigenlijk nauwelijks een rol speelde. Ja, in de evangelisatie wordt het Boek van Mormon steevast opgevoerd als bewijs voor de bijzondere goddelijke genade van de Mormonenkerk. Maar eenmaal binnen domineert toch echt de ‘gewone’ bijbel, aldus Gutjahr.

Pas de afgelopen decennia wordt het Boek van Mormon juist wél van bovenaf gestimuleerd. Zo werd in de jaren zestig het boek verplicht studiemateriaal op de mormoonse Brigham Young Universiteit en in 1985 werd, met het aantreden van de kerkleider en ‘profeet’ Ezra Taft Benson, het Boek van Mormon pas helemaal centraal geplaatst in de kerk, aldus Gutjahr.

Een duidelijke verklaring voor deze wending geeft Gutjahr niet. Zijn boek is sowieso erg beschrijvend zonder veel verklaringen of analyses. Zo weinig kritisch zelfs dat de indruk wordt gewekt dat het vooral voor een mormoons publiek is geschreven. Het lijkt erop dat deze groeiende rol van het eigen ‘Derde Testament’ een reactie is op het jammerlijke falen van de speurtocht naar historische bewijzen voor het Boek van Mormon. Gutjahr beschrijft een groot aantal archeologische expedities en onderzoekingen van mormoonse geleerden in de jaren vijftig en zestig. Die leverden geen aanwijzingen voor de komst van Joodse stammen naar Amerika, laat staan voor de ‘postume’ verschijning van Christus aldaar. Het benadrukken van het belang van het Boek van Mormon daarna lijkt een klassiek teruggrijpen op de bronnen in bedreigde tijden.

Interessant genoeg heeft een vroege gematigde afsplitsing van de Mormonenkerk, de Reorganized Latter Day Saints Church (nu zo’n 250.000 gelovigen) een omgekeerd proces doorgemaakt. Zij benadrukten altijd wél sterk het Boek van Mormon, maar hebben dat de laatste decennia juist verlaten, zo sterk zelfs dat het nu bijna een ‘gewone’ protestantse kerk is, die niet meer hamert op letterlijke interpretatie van de bijbel, vrouwen toelaat in het priesterambt en zichzelf simpelweg ‘Gemeenschap van Christus’ noemt.

Bigamie

Smiths openbaring rondom veelwijverij is nog steeds vrijwel het enige dat het grote publiek weet van de Mormoonse kerk. Zelf trouwde Smith met zo’n dertig vrouwen. Officieel bestond die mormoonse veelwijverij slechts vijftig jaar. In 1890 verbood een van Smiths opvolgers, kerkleider William Woodruff, op grond van een nieuwe openbaring (en onder druk van de Amerikaanse regering) het trouwen met meer dan één vrouw. Radicale afsplitsingen van de kerk zetten de gewoonte wel voort. Vorig jaar nog werd de leider van zo’n sekte veroordeeld tot levenslang wegens kindermisbruik en bigamie.

Het verhaal van de mormonenkerk kun je op veel manieren vertellen. Vooral de oorsprong lijkt op een roman vol geweld en seks waarin een oplichter op zoek naar geld een visioen verzint. Door het onverwachte succes gaat hij steeds meer in zijn eigen verhaal geloven en veroorzaakt hij zowaar een nieuwe kerk. Maar deze geschiedenis is óók het verhaal van de onuitputtelijke fantasie van het christendom dat altijd weer aan de historische omstandigheden wordt aangepast. Waarom dan niet een echt Amerikaanse variant, waarin Jezus ook verscheen in de Nieuwe Wereld? De ideeën van de mormonen zijn niet vreemder dan die van het gewone christendom, we zijn er alleen minder aan gewend. Misschien zal de volgende president van de VS lid zijn van precies deze Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen. Republikeins kandidaat Mitt Romney is lid van een familie die al sinds de 19de eeuw actief is in de mormoonse Kerk.

Het eigenaardigste van het mormonisme blijft het eigen boek, het Boek van Mormon, verteld in een voor buitenstaanders moeilijk toegankelijk stijl die lijkt op een mengeling van de bijbelse boeken Ezechiël en Kronieken. De ‘biografie’ van Paul Gutjahr geeft helaas geen beschrijving en geen analyse van wat er nu eigenlijk allemaal in dat boek staat geschreven. Dat is vreemd, want Gutjahr wil juist duidelijk maken dat het Boek van Mormon ‘een van de grote prestaties van de Amerikaanse literatuur’ is. We moeten hem nu op zijn woord geloven.