W.F. Hermans’ allergie voor idealisme

Tekening Paul van der Steen

Voor de campagne Nederland Leest koos de CPNB dit jaar De donkere kamer van Damokles van Willem Frederik Hermans. Vele duizenden exemplaren van Hermans’ roman zullen gratis worden uitgedeeld aan de lezers. Welke boodschap wordt zo doorgegeven?

Luister naar Ewoud Kieft, historicus en medewerker van deze krant, die in Oorlogsmythen. Willem Frederik Hermans en de Tweede Wereldoorlog schrijft dat deze roman in feite draait om de onkenbaarheid van de geschiedenis. De werkelijkheid van de oorlog ontglipt ons. Wat we ervan denken te weten heeft hooguit de status van een ‘mythe’.

Is dit een wenselijke boodschap? Kieft vindt uiteindelijk van niet. Tegelijkertijd beseft hij terdege hoezeer Hermans’ kijk op de oorlog heeft schoolgemaakt. Van meet af aan heeft Hermans zich ingespannen om alle oorlogsmythen (het Nederlandse volk dat zich als één man zou hebben verzet tegen de Duitse onderdrukker) door te prikken. En met succes: de grens tussen goed en fout is steeds diffuser geworden. Met als gevolg dat we nu bijna het omgekeerde zijn gaan geloven, getuige Chris van der Heijdens Grijs verleden of een film als Paul Verhoevens Zwartboek. Hermans’ paranoïde wereldbeeld van bedriegers en bedrogenen, waarbij het meer een zaak van toeval was dan van vrije keuze of iemand aan goede of de foute kant terecht kwam, lijkt tegenwoordig gemeengoed te zijn geworden.

Kieft verzet zich daartegen. Enerzijds door te wijzen op het niet minder mythische karakter van dit ‘grijze’ geschiedbeeld, anderzijds door zich in de wording van Hermans’ kijk op de oorlog te verdiepen. Zo ontstaat een subtiel vlechtwerk dat evenveel zegt over het naoorlogse Nederland (waar de oorlog steevast voor morele beroering weet te zorgen) als over Hermans. Juist deze brede inzet maakt dit levendig geschreven boek tot méér dan een verdienstelijke bijdrage aan de Hermanskunde.

U kunt de hele recensie hier lezen.

Dit artikel werd gepubliceerd in NRC Handelsblad op Vrijdag 4 mei 2012, pagina 6 - 7.