Met de kennis van nu op neonazi’s stemmen. Wat bezielt de Grieken?

Boekenkast van Nasos Rentetakos, nummer 2 van Gouden Dageraad. Beeld NOS

Terwijl de EU hun broekriem aantrok, kozen zeven op de honderd Grieken voor Gouden Dageraad. Niet zomaar een extreemrechtse partij, maar één met nazisymbolen en knokploegen. Anders dan de Duitsers van de jaren dertig, weten deze kiezers wel degelijk waartoe dit kan leiden.

Toch wordt het ‘wir haben es nicht gewusst’ ook nu weer van stal gehaald. De media hadden volgens Stella Ladi, politiek wetenschapper aan de Atheense Panteion University, te weinig aandacht voor Gouden Dageraad. “Veel mensen realiseerden zich niet wat de partij voorstaat”, zei ze tegen Al Jazeera. “Ze wisten dat het een rechtse partij is, maar niet hoe extreem.”

Nu mensen dat wel weten, zal het volgens haar niet lang duren voordat de partij in de vergetelheid raakt. “Zodra er meer media-aandacht komt, zien ze in wat voor partij het is en stemmen ze er niet meer op.” Belangstelling van de media is er nu volop. Zondag 6 mei, direct na de verkiezingsuitslag, eiste een beveiliger dat journalisten opstonden voor partijleider Nikolaos Michaloliakos.

Immigratie was niet het belangrijkste verkiezingsthema, vervolgt Ladi. “Het ging om werkloosheid, bezuinigingen en de economie.” In het verlengde daarvan staken nationalistische gevoelens de kop op, verklaart ze. De leus ‘Griekenland voor de Grieken’ sprak de mensen aan.

Die zeven procent denkt dus voor rechtvaardigheid gekozen te hebben. Zij merken dat de koek opraakt en wijzen iedereen die niet tot de ‘familie’ behoort de deur. Dat die ‘gasten’ in de meeste gevallen staatsburgers zijn, zal ze een worst wezen. Wie het eerst komt, wie het eerst maalt. Last in, first out. Vertaal de principes van particuliere rechtvaardigheid naar politiek beleid en je komt uit op wat Gouden Dageraad wil: basisvoorzieningen alleen voor etnische Grieken. ‘Laten we ons van de stank bevrijden’, scandeert het partijkader. Het ideaal van de democratie bleek onvoldoende bestand tegen oergevoelens die zich keren tegen illegale én legale buitenlanders.

‘De regering is ons vergeten’

De partij, voorheen een onbekende splintergroepering, kreeg in Ayios Panteleimonas voor het eerst voet aan de grond met een gemeenteraadszetel. De Atheense wijk is de afgelopen twee jaar sterk achteruit gegaan en kampt met kelderende huizenprijzen, criminaliteit en armoede. De problemen aldaar groeiden in de beeldvorming uit tot symbool van nationaal verval. Leden van Gouden Dageraad hielpen noodlijdende, autochtone bewoners aan voedsel en kleding. En boden ouderen bescherming als ze gingen pinnen. “De regering is ons vergeten”, verklaart Panayiotis Roumeliotis, een Griek die in de wijk woont en er opgroeide, tegenover The Independent. “Ze deed niets tegen de immigratie.”

Tot voor kort had Roumeliotis een ‘baan voor het leven’ als steward bij Olympic Airlines, de vliegtuigmaatschappij die de Griekse overheid in 2009 van de hand moest doen. Nu is hij - net als acht van zijn tien beste vrienden - werkloos. Zelf stemt hij niet op de fascisten, verklaart hij aan verslaggever Daniel Howden, maar andere familieleden wel. Die zijn boos op de socialisten en conservatieven, die het land sinds het einde van de dictatuur in 1974 hebben bestuurd. Skinheads gelden in zijn omgeving als buurtwachten. ‘Good guys’ die anders dan het legitieme gezag een oogje in het zeil houden. Sterker, onlangs vroegen ze mensen bij de kiosk - waaronder Roumeliotis - om hun identiteitsbewijs en sloegen ze mensen met een exotisch uiterlijk in de bus met een vlaggenstok. De politie nam polshoogte, vertelt Roumeliotis, maar greep niet in. Op de vraag waarom niemand gearresteerd werd, kreeg hij als antwoord: ‘Waarom, ze hebben jou toch niets aangedaan?’

Vroeger gold Ayios Panteleimonas als een stevige middenklassewijk, schrijft The Independent, “maar de economische crisis en een golf nieuwkomers hebben oude zekerheden gewist”. Geboren Grieken die het zich niet konden veroorloven te verhuizen, klampen zich nu vast aan de fascisten. Mensen verlangen zelfs terug naar de militaire junta, onder kolonel George Papadopoulos.

Cordon sanitaire voor fascisten

Hoewel Gouden Dageraad al twintig jaar actief is, wisten weinig Grieken van het bestaan ervan. Bekendheid kregen ze pas met politieke vertegenwoordiging in de hoofdstad. De enkelen die de partij wel kenden deden er nogal lacherig over, zegt politicoloog Stella Ladi tegen Al Jazeera. “Splinterpartijen vergaarden stemmen omdat ze als alternatief worden gezien voor het politieke systeem. Zie hun winst als een afwijzing van traditionele partijen, de stemmen komen voort uit armoede, criminaliteit en andere moeilijkheden.” Dat immigranten hiervan de schuld krijgen, snapt ze wel. “Het is de impuls: ‘Anderen zijn verantwoordelijk voor deze ontberingen, ze pikken onze banen in en drijven de huurprijzen omhoog.’ Eenzelfde soort xenofobie zie je elders in Europa.”

http://www.youtube.com/watch?v=8dpGX4TblwE

Hoewel Gouden Dageraad-stemmers waarschijnlijk anti-EU zijn, geldt dat volgens haar niet voor de meerderheid. De partijen die de meeste kiezers aan zich bonden, zoals het conservatieve Nea Dimokratia, zijn pro-Europees. “Zij wilden slechts de onderhandelingen met de EU openbreken over het steunpakket.” Ladi acht het ondenkbaar dat Gouden Dageraad toetreedt tot de regering, aangezien de andere partijen een cordon sanitaire hebben gelegd. “De gevestigde politiek is geschokt en is niet van plan ruimte voor Gouden Dageraad te maken.”

EU-eisen vergelijkbaar met herstelbetalingen Duitsland?

In veel commentaren wordt een vergelijking getrokken met de Duitse Weimarrepubliek tijdens het interbellum. De Duitsers werden verantwoordelijk gesteld voor de Eerste Wereldoorlog en via het Verdrag van Versailles gedwongen tot herstelbetalingen, het afstaan van grondstofrijke gebieden en inkrimping van het leger. Vervolgens kwam daar nog de Beurskrach van 1929 overheen, die ertoe leidde dat de VS de financiële hulp aan Duitsland stopzette. In dat klimaat kon Adolf Hitler aan de macht komen, met een fascistische politiek die zich in het extreme keerde tegen het buitenland en joden niet alleen tot zondebok bestempelde, maar ook massaal vermoordde.

Er is weinig fantasie voor nodig om Gouden Dageraad voor neonazi’s aan te zien. Hun meanderlogo heeft iets weg van een hakenkruis, hun groet lijkt op die van Hitler en hun militaristische kledij verraadt totalitaire denkbeelden. Om maar niet te spreken over de knokploegen en het voornemen politieke tegenstanders gevangen te nemen. Leiders van de groepering propageren bovendien dat niet-Grieken uitgesloten moeten worden van basisvoorzieningen, zoals zorg. En hun voorstel om werkkampen in te richten, waar niet-productieve mensen zullen verhongeren, is in wezen een moderne variant van het concentratiekamp.

Dat zeven procent van de stembusgangers - met de kennis van nu - Gouden Dageraad kiest is daarom uiterst verontrustend. Het roept de vraag op of deze kiezers door-en-door slecht zijn of dat hier sprake is van een politieke wetmatigheid. Staat democratie, in tijden van nood, te ver van onze menselijke natuur af? Wordt in ons allen een fascist wakker als de koek opraakt en basiszekerheden wegvallen?

Toch, zo nuanceert de Britse columnist Matthew Norman, is die zeven procent niet te vergelijken met de populariteit van Hitler in de jaren dertig. Het democratisch tekort manifesteert zich volgens hem niet zozeer in het Griekse extremisme, maar in de lage opkomst van Britse kiezers, de val van het Nederlandse kabinet en de door Brussel opgelegde technocratische regering in Italië. Eigenlijk is dat best ironisch, constateert hij. De EU, ooit opgericht om de vrede te bestendigen, boort nu driften aan die ons terugwerpen in een geschiedenis van vijandschap.

Volg @stevendejong op Twitter

Eerder in deze serie:
Marktperikelen en Brusselse dictaten tarten. Wilders-actie zo slecht nog niet
Kredietbeoordelaars zijn niet belangrijk, wij maken ze belangrijk
De Grieken worden depressief van dat gevit op hen
Nationalisme verdient erkenning, maar wakker het niet te veel aan
Veertig procent van de Serviërs vindt Mladic een held
Geef communisme een tweede kans. Echt, nu zijn we er wel klaar voor
Vernietig alle munten en biljetten. Dat voorkomt veel ellende

Stel Europa onder Frans bewind. Nieuwe Napoleon kan verenigen
Het grootste offer in de crisis is niet welvaart, maar democratie
Half miljoen euro voor ziektebed tachtigjarige. Is dat het waard?
Kruip uit je schulp, China. Verover de wereld nu Amerika uitgespeeld is
Grote crisis vergt grote leiders. Breek eurozone, druk drachmes
Italiaanse crisis zit veel dieper. Bevolking is oud, frauduleus en kleinburgerlijk
Wijs dit euroakkoord af. Het roept losbandige regeringen niet tot de orde
Occupy is iedereen. Sommigen zullen de eersten zijn, anderen de laatsten
Speelkwartier Occupy is voorbij. Tien adviezen om door te stoten
Democratie en kapitalisme gaan scheiden. Ontferm je over kind Occupy
Er is genoeg voor iedereen. Op naar de 10 miljard mensen
Gekken aan het roer. Helemaal niet zo’n slecht idee
Centrale aanpak eurocrisis verbloemt onderling wantrouwen
Wat de koningin wijselijk voor zich hield: er is geen uitweg voor deze crisis
Robuuste economie belangrijker dan staatsschuld
Koop goud, koop goud, zegt iedereen. Dat is eigenlijk heel raar
Kredietbeoordelaars: rookmelders die brand veroorzaken