'Dwergolifantje' van Kreta was de kleinste mammoet

Op Kreta leefde 800.000 jaar geleden het kleinste mammoetje ter wereld. Het mammoetje had een schofthoogte van ongeveer 113 centimeter.

Twee Britse paleontologen presenteerden die conclusies gisteren in het wetenschappelijk tijdschrift Proceedings of the Royal Society B. Tot nog toe gingen paleontologen ervan uit dat er op Kreta destijds kleine olifantjes rondliepen.

Mammoetkenners Victoria Herridge en Adrian Lister van het Natural History Museum in Londen vonden op het eiland nog meer kiezen van de dieren. Ook keken ze opnieuw naar al bekende fossielen. Op basis van de tandvorm bepaalden ze dat het Kretenzische ‘olifantje’ een mammoet was. Ze stellen voor dat het dier voortaan Mammuthus creticus gaat heten.

Herridge en Lister denken dat de Kreta-mammoet eruit zag als een miniversie van een grote mammoet, met de kenmerkende gekromde slagtanden. Er is echter geen schedel van de mammoet gevonden, wel een opperarmbeen. Omdat alle olifant-achtigen globaal dezelfde lichaamsvorm hebben, is zo wel de maat van het dier te schatten. Het woog circa 310 kilo.

Op eilanden ontwikkelen kleine dieren soms reuzenafmetingen, terwijl grotere dieren juist dwergen worden. Het verschijnsel staat bekend als de ‘eilandregel’. Dieren die een eiland weten te koloniseren, vinden daar een tamelijk leeg leefgebied. Hun natuurlijke vijanden en concurrenten zijn achtergebleven op het vasteland. Binnen duizenden jaren kan dan een reuzen- of dwergvorm ontstaan, die bijvoorbeeld van ander voedsel of andere schuilplaatsen kan profiteren.

Van de eilanden in de Middellandse Zee zijn veel (inmiddels uitgestorven) reuzen- of dwergdieren bekend. Kleine olifantjes zijn gevonden op Sicilië en het Griekse eilandje Tilos (bij Rhodos). Op Sardinië leefde een mammoetje dat iets groter was dan de Kreta-mammoet. Andere opvallende voorbeelden zijn een reuzenegel op een Zuid-Italiaans eilandje, een reuzenkonijn op Menorca en een dwerggeit op Mallorca.

Door het werk van Herridge en Lister schuift het Kreta-mammoetje een plaatsje op in de stamboom van de olifantachtigen. Dat betekent dat de voorouder van het dier gezocht moet worden onder de grootformaat mammoeten die globaal in dezelfde periode op het Europese vasteland leefden. De Britten zien twee kandidaten: de zuidelijke mammoet en de oudere soort Mammuthus rumanus.

De dwergolifantjes van de Middellandse Zee (geslacht Palaeoloxodon) waar het Kretenzische dier tot nog toe bij hoorde, zijn meer verwant aan de Aziatische olifant (geslacht Elephas). De takken van de mammoeten en de Aziatische olifant splitsten 7 à 8 miljoen jaar geleden.

Voor de volledigheid: de Afrikaanse olifant (geslacht Loxodonta) is de enige overlevende soort van weer een andere olifantentak.