'Dit is werknemertje pesten'

Nul is geen nul. Nul is achteruitgang, zegt de cao-coördinator van de vakcentrale FNV. ‘Onderwijzers zitten straks vier jaar op de nullijn. Dat betekent dat hun inkomen er in vier jaar 7 tot 10 procent op achteruitgaat.’

Daar is-ie dan toch. De nullijn. En niet alleen voor ambtenaren. Als de plannen van de Kunduz-coalitie doorgaan, kunnen ook werknemers in de private sector volgend jaar een collectieve loonsverhoging op hun buik schrijven.

Via een ingenieuze belastingmaatregel roomt de gelegenheidscoalitie van VVD, CDA, D66, GroenLinks en ChristenUnie loonsverhogingen in de private sector af (zie kader ‘Hoe werkt de nullijn voor de private sector?’). Daar kunnen ook werknemers last van hebben die van hun baas een periodieke loonsverhoging krijgen. Zij lopen kans zoveel meer belasting te moeten betalen dat louter de fiscus profiteert van de salarisverhoging. „Dit is werknemertje pesten”, zegt Catelene Passchier, cao-coördinator van de vakcentrale FNV. „Wij doen ontzettend ons best om een loonsverhoging te regelen die werknemers compenseert voor de inflatie, en dan pakt de overheid die af.”

Ambtenaren krijgen in 2012 en 2013 te maken met een doorsnee nullijn. Onderwijzers, rijksambtenaren en politiemannen krijgen simpelweg geen collectieve salarisverhoging. Voor rijksambtenaren is dat het tweede en derde jaar op rij. Sinds 2010 kregen de 120.000 rijksambtenaren bijvoorbeeld geen collectieve loonsverhoging meer.

Voor de 180.000 gemeenteambtenaren wordt het spannend of ze wel of geen loon erbij krijgen. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten sprak een paar weken geleden een loonsverhoging van 2 procent af. Het demissionaire kabinet wil daarvoor echter geen geld beschikbaar stellen. Als gemeenten ervoor kiezen toch een loonsverhoging te geven, moeten ze elders bezuinigen.

De 1,4 miljoen werknemers in de gezondheidszorg vallen niet onder de nullijn bij de overheid. Alleen met een Loonwet zou de rijksoverheid zo’n nullijn bij de semi-publieke sector kunnen afdwingen. Het gevallen kabinet van VVD en CDA besloot tot zo’n wet in het Catshuis. De Kunduz-coalitie voelde daar echter weinig voor. Opgelegde loonmaatregelen zijn omstreden. De werknemers in de zorg krijgen wel te maken met dezelfde belastingmaatregel als werknemers in de private sector.

Opvallende uitzondering vormen mensen met een uitkering. Zij krijgen gewoon de gemiddelde loonstijging (die bedraagt tot nu toe dit jaar 1,8 procent) uitbetaald. Vaak is hun uitkering niet hoog genoeg om last te hebben van de belastingmaatregel van de Kunduz-coalitie.

De nullijn van de Kunduz-coalitie is niet de nullijn waar werkgeversvoorman Bernard Wientjes van droomde. De voorzitter van VNO-NCW wilde dat bedrijven daadwerkelijk nul euro extra zouden betalen aan hun werknemers. Dat zou de concurrentiepositie van Nederlandse bedrijven op de wereldwijde exportmarkt moeten verbeteren. Nu mogen werkgevers wel een loonsverhoging betalen, maar die belast de overheid vervolgens weg. Niks betere exportpositie.

Het is wel de nullijn die de vakbonden vreesden. Catelene Passchier, cao-coördinator van de vakcentrale FNV, vindt nullijn een te vriendelijk woord: „Nul betekent geen nul. Nul betekent achteruitgang. Want de prijzen blijven wel stijgen en dus neemt de koopkracht af bij nul. Onderwijzers op de basisschool zitten straks vier jaar op de nullijn. Dat betekent dat hun inkomen er in vier jaar 7 tot 10 procent op achteruitgaat.”

De ambtenarenbonden vinden dat ambtenaren dubbel worden gepakt. Geen collectieve loonsverhoging, en als ze een periodieke loonsverhoging krijgen, dan lopen ze ook kans in een hogere belastingsschijf te vallen en hun loonsverhoging te moeten afdragen aan de fiscus.

Wie is er slechter aan toe? Werknemers in de private sector of ambtenaren? Tot nu toe stonden ambtenaren er niet slecht voor vergeleken met werknemers in de marktsector. De lonen van beide groepen liepen redelijk parallel. Sommige groepen ambtenaren wisten direct na de financiële crisis in 2008 nog goede cao’s af te sluiten, met hoge loonsverhogingen voor een paar jaar. Zo sloot de politie wel een heel goede cao in 2008, die tot en met 2010 gold. In de private sector was het in 2009 en 2010 toen al karigheid troef. Bovendien werden in de private sector in die jaren veel meer mensen ontslagen.

Nu komen ook de grote ontslagrondes bij de overheid. En veel ambtenaren krijgen een jaar of drie, vier geen loonsverhoging. Pas in 2014 mogen ze hopen op een extraatje.

Werknemers in de marktsector moeten alleen in 2013 meer belasting betalen over hun loonsverhogingen. Dus over een paar jaar staan ambtenaren er waarschijnlijk slechter voor dan werknemers in de private sector.

Alle werknemers zullen hun koopkracht de komende jaren zien dalen. Tel de loonmaatregel op bij de hogere eigen bijdrage in de zorg, de hogere btw, de hogere belasting op de reiskostenvergoeding en je kunt op je vingers natellen dat de koopkracht van werknemers de komende jaren zal dalen. Het beschikbare inkomen daalt al sinds 2008, volgens cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek.

De nullijn levert de schatkist in 2013 veel geld op. Geen salarisverhoging geven aan ambtenaren zorgt voor een meevaller van 900 miljoen euro in 2012 en 1,6 miljard euro in 2013. Het bevriezen van de belastingschijven levert 1,3 miljard euro op.

Die meevaller is structureel, ook al is de ingreep eenmalig. De belastinginkomsten nemen structureel met 1,3 miljard euro per jaar toe. Dat is anders voor de ambtenarennullijn. Het Centraal Planbureau denkt dat de overheidsfinanciën er structureel maar 100 miljoen euro door zullen verbeteren. Het CPB denkt dat ambtenaren na de magere jaren gaan proberen de verloren loonstijging goed te maken. Er komt een inhaalslag. Dat moet wel, want anders nemen alle goede ambtenaren ontslag om te gaan werken in de private sector.

Marike Stellinga