'Spetters': een amorele zone waar de gure wind van de jaren tachtig al volop woei

Schandaalfilm ‘Spetters’ is gerestaureerd: gisteren ging hij weer in première.

Nederlands grootste cineast. Directeur Sandra den Hamer van het Eye Film Instituut wilde het gisteravond even gezegd hebben. Want de restauratie van schandaalfilm Spetters uit 1980 is ook een eerbetoon aan regisseur Paul Verhoeven (73) van de culturele elite die hem ooit verguisde.

32 jaar geleden nagelde weldenkend Nederland Verhoeven aan het kruis: de rel rond Spetters was een stimulans het maar eens in Hollywood te proberen. Verhoeven rekende nadien met zijn oude vijanden af via talloze interviews, een geautoriseerde biografie en Amerikaans succes. Toen hij in 1996 persoonlijk zeven Razzies – de prijs voor slechtste film – voor zijn debacle Showgirls in ontvangst nam, noemde hij zichzelf een profeet die in eigen land niet werd geëerd. Nederland zag hem als „decadent, pervers en smerig”, nu was dat ook zo in Amerika. Maar op dat moment had Verhoeven al een lintje van de koningin op zak: eigenlijk was hij hier allang Hollands glorie.

Bij het weerzien van Spetters komt de hysterie van toen als nogal exotisch over. Eind jaren zeventig lag Verhoeven ondanks, of dankzij, een serie filmhits – Wat Zien Ik, Turks Fruit, Keetje Tippel, Soldaat van Oranje – slecht bij de cultuurmandarijnen van het Productiefonds, de voorloper van het huidige Filmfonds. Hij gold als een grove, smaakloze, commerciële provocateur. Het fonds wees het script van Spetters af als „alles nodeloos gedoe”; pas nadat het grondig gekuist was, kreeg Verhoeven 750.000 gulden. Waarna hij gewoon het oude script verfilmde.

De filmkritiek sleep in 1980 de messen: „een diepzwarte poel” en „fascistoïde aandoend amusement” was Spetters. Daarna escaleerde de zaak tot een autodafe van de linkse kerk. Boze feministen en ‘flikkers’, toen de geuzennaam voor homo’s, vormden NASA (Nationale Anti-Spetters Actie). In Sonja Barends Goed Nieuws Show kreeg Verhoeven nauwelijks kans zich te verweren tegen boze verwijten van vrouwenhaat en homofobie. Barends sloot het item af met een triomfantelijk „Spetters, een film van drie letters”; de regisseur keek alsof hij een bord wormen had moeten eten.

Wat was het probleem? Verhoevens cynisme, misantropie en harde humor? Zijn ‘rechtse’ hang naar filmhits? Zijn provocaties naar links, recht en religieus, het inlassen van harde porno? Duidelijk is dat Spetters volstrekt verkeerd werd begrepen. Scenarist Soeteman schreef een zwart humoristisch, deerniswekkend sprookje over drie moderne ridders die dingen naar de hand van een prinses; de gewone jongens Rien, Eef en Hans uit Maassluis die op crossmotors wedijveren om Fientje van de frietkraam (Renée Soutendijk). Zij zet seks in om te ontsnappen aan het frituurvet. Een koel manipulerende Verhoevenblondine dus, allerminst het machteloze „mooie lichaam met een kut” dat feministen in haar zagen. En een aanmoediging tot potenrammen was Spetters al helemaal niet. Personage Eef berooft homo’s tot leernichten terugslaan met een groepsverkrachting. Waarna Eef inziet dat hij latent homoseksueel is: ongeloofwaardig abrupt, maar niet homofoob.

Spetters is ook na 32 jaar nog altijd opvallend cynisch, rauw en hard. Dat wordt benadrukt met platte, rake teksten. „Het leven is een kroket”, peinst Fientje, terwijl ze het slappe geslacht van Rien kneedt. Door hoekig acteren. Door vieze Rotterdamse locaties: vuilnisbelten, havens, snelwegen, een Lijnbaan vol graffiti. Liefde is een pose, neuken een transactie. Jongens willen status en seks, meisjes zekerheid.

Ondanks, of dankzij, het schandaal trok Spetters ruim 1,1 miljoen bezoekers. Emjay Rechsteiner van het Eye, verantwoordelijk voor de restauratie, spreekt van een ‘amorele zone’. Rechsteiner: „Iedereen handelt uit materieel gewin: dat bikkelharde viel verkeerd bij mensen die nog in de vrijheid, blijheid en solidariteit van de jaren zeventig leefden.” Maar Spetters keek „feilloos” vooruit op de gure wind die in de jaren tachtig opstak. De toen graag als nihilistisch poserende jeugd – waaronder ondergetekende – herkende zich er wel in.

Verhoeven vertrok een paar jaar later naar Hollywood, waar succes en nieuwe rellen wachtten. Spetters had hij beter thuis kunnen laten, memoreerde hij gisteravond. Steven Spielberg, die hem graag vooruit wilde helpen na Soldaat van Oranje, kende hem niet meer na Spetters.

Spetters. Regie: Paul Verhoeven. Met: Renée Soutendijk, Toon Agterberg, Hans van Tongeren, Maarten Spanjer. In: Eye, Filmhuis Den Haag. Ook op dvd en blue ray. ****