Maar eerst vliegen we naar Europa

De Europese ruimtevaartorganisatie ESA koos een nieuw groot project: onder meer naar ijsmaan Europa van Jupiter. De reis duurt acht jaar.

Medewerker Ruimtevaart

Het is een lange reis van Europa naar Europa: 960 miljoen kilometer. Acht jaar zal de Europese ruimtesonde JUICE onderweg zijn, om daar in 2030 te arriveren. JUICE staat voor Jupiter Icy Moon Explorer. Drie met ijs bedekte manen van de planeet Jupiter zijn zijn einddoel. De grote vraag is wat er onder dat ijs zit. Onderweg naar Europa, Callisto, Europa en Ganymedes neemt hij vijfentwintig keer een afslag door rond een planeet of maan te slingeren. Dat gebeurt om snelheid te winnen. De eindbestemming, een baan om Ganymedes, doemt in 2033 op, als de meeste ruimtevaartbestuurders die vorige week voor JUICE stemden al met pensioen zullen zijn.

Op een vergadering van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA in Parijs verkozen zij het 5.000 kilo wegende Jupiter-ruimteschip boven twee andere grote kandidaat-ruimtevaartprojecten. Het zijn missies met een totaalbudget van rond een miljard euro. „Er is nog veel te ontdekken over de geologie en de kansen op buitenaards leven in het buitenste zonnestelsel”, zegt Pascale Ehrenfreund, astrobiologe en planetair onderzoekster aan de Universiteit Leiden, zelf vooral geïnteresseerd in mogelijke sporen van leven op Mars. Jupiter is een van die buitenplaneten. En er zijn mensen die denken dat er sporen van microbiologisch leven te vinden zijn op Jupiters ijsmanen.

Callisto, Europa en Ganymedes worden – met Io – de Galileïsche manen genoemd. Dat zijn de vier grootste Jupitermanen die Galileo in 1610 ontdekte. De drie hebben elk veel waterijs in hun buitenste korst en daaronder vermoedelijk een oceaan van vloeibaar water op tientallen tot honderden kilometers diepte.

Die vermoedens, onder andere gebaseerd op metingen aan lokale magneetvelden, zijn het sterkst bij Europa. Getijdekrachten van de planeet Jupiter kneden de kern van deze maan voortdurend, en wekken daarmee de warmte op die het water vloeibaar houdt.

„Een van de redenen dat JUICE heeft gewonnen, is vermoedelijk dat de zoektocht naar buitenaards leven een steeds belangrijker thema in het planeetonderzoek wordt”, zegt Joost Carpay van het Netherlands Space Office dat Nederland bij de ESA vertegenwoordigt. Vloeibaar water, een warmtebron en een ongestoorde omgeving zijn ook op aarde de vermoede wieg van het leven geweest.

Dat er onbekende levensvormen ontstaan zijn binnenin Europa, Ganymedes of Callisto is niet meer dan speculatie. JUICE zal vermoedelijk geen zekerheid bieden, erkent Ehrenfreund, want de ruimtesonde gaat geen materiaal verzamelen: „Maar met spectrometers, radar, lasers en magnetometers kunnen we een goed beeld krijgen, vooral van Ganymedes en Callisto waar weinig over bekend is.”

JUICE gaat zeker zoeken naar ‘ijsmeren’ in de korst van Europa, vergelijkbaar met het Vostok-meer onder het Zuidpool-ijs. Er zijn meningsverschillen over de vraag of die bestaan. „Maar ik verwacht, net als altijd bij eerdere sondes, ook veel compleet onverwachte ontdekkingen”, zegt Ehrenfreund.

Aanvankelijk zou de ESA een missie naar de Jupitermanen Callisto en Ganymedes sturen, in samenwerking met NASA die naar Io, Ganymedes en Europa zou afreizen. Maar NASA haakte eind 2011 af wegens bezuinigingen. Europa voegde daarop een bezoek aan de maan Europa toe. Tot frustratie van Amerikaanse onderzoekers, die de voorsprong in het diepe zonnestelselonderzoek aan de Europese collega’s kwijtraken. De Amerikanen hadden veel eerdere missies: Pioneer 10 en 11, Voyager 1 en 2, Galileo, Cassini-Huygens (met Europese bijdrage) en in 2007 nog de Pluto-sonde New Horizons.

Over vervolgmissies naar Jupiters manen, hoe ver weg ook, wordt ook al nagedacht. Het meest futuristisch is wel de Cryobot, een langwerpige staaf die zich door de ijskorst van Europa heen moet smelten om ter plekke een kijkje te nemen in de oceaan op zoek naar buitenaards leven. Bij tests in 2002 daalde een prototype 23 meter af in een gletsjer op Spitsbergen.