Exil is geen exil meer

Uitzicht op de rivier de Hudson, New York, vanaf de George Washington Bridge, 22 december 1933 Foto AP/New York City Municipal Archives

‘Exil is in de mode’ zei Ian Buruma in 2000 tijdens zijn Huizinga-lezing. Inmiddels is het schrijven tussen twee culturen uit het literaire straatbeeld verdwenen, schrijft NRC-Boeken redacteur Joef Jaeger. Wat is er met deze schrijvers gebeurd en wat is er aan hun nieuwe boeken veranderd?

Nog geen tien jaar geleden was de Exil-auteur een populair verschijnsel in de internationale schrijverswereld. Iedereen wilde horen hoe de koloniën ‘terugschreven’, schrijvers als Arundhati Roy en Salman Rushdie – ook vóór de fatwa – maakten naam als bruggenbouwers tussen Oost en West. Ook in Nederland was ‘literair ballingschap’ hipper dan het sinds het interbellum was geweest, zozeer zelfs dat er een Boekenweek met het thema ‘Het land van herkomst – Schrijven tussen twee culturen’ was. Rushdie schreef dat jaar het boekenweekgeschenk. Astrid Roemer, Surinaamse in Nederland, Henk van Woerden, pendelend tussen Zuid-Afrika en Nederland, Fouad Laroui, Marokkaan, Fransman én Nederlander: lezers zaten op hun ontheemdheid te wachten.

Het zijn schrijvers van het soort voor wie in Zuid-Afrika ooit de term soutpiel werd bedacht: iemand die met het ene been in het ene, met het andere in een ander continent hangt. Het geslacht bungelt in zee en zo krijg je een ‘zoute pik’.

‘Exil is in de mode’ zei Ian Buruma in 2000 tijdens zijn Huizinga-lezing. Niet alleen de schrijver die verbannen werd uit zijn thuisland, maar ook degene die kiest voor een zwervend bestaan, tooide zich graag met dit etiket. Het waren schrijvers die vanuit een sterk engagement, persoonlijk en politiek, boeken bleven schrijven over het land van hun jeugd, maar die vooral het accent legden op de onthechtheid die ze ervoeren nu ze niet meer in – en voor – hun land van vorming schreven.

Inmiddels zijn de kaarten anders geschud. Auteurs in exil zijn er nog wel, maar je hoort ze steeds minder. Globalisering is het sleutelwoord. Tegenwoordig hebben we schrijvers als Aravind Adiga en Mohammed Hanif, die schrijven voor Engelse en Amerikaanse uitgevers maar wonen in India en Pakistan. Hun boeken worden niet alleen in het Westen gelezen, maar ook in hun land van herkomst. De Exil-schrijver is kortom grotendeels uit het literaire landschap verdwenen. Hoe kan dat en waar is hij gebleven?

Abonnees kunnen het hele artikel hier lezen.