Ik ben een Japanse stripheld

Zij heeft blauw haar en paarse ogen. Hij heeft oranje haar en drie zwarte staafjes door zijn neusbrug. Zijn irissen zijn net draaikolken. Ze verbeelden twee populaire Japanse striphelden uit Naruto Shippuuden, een animatieserie over een dorp vol ninja’s (strijders) dat constant in zwaar weer verkeert.

Ze zijn de enigen niet. Hier, in Enschede, trekt een bijeenkomst van (voornamelijk homo- en biseksuele) fans zo’n vijfhonderd bezoekers. Opvallend: veel meisjes zijn verkleed als mannelijk personage.

Het evenement, Yaycon, is een van de zogenoemde anime-conventies (of ‘cons’): bijeenkomsten waar de Japanse populaire cultuur wordt gevierd. Die cultuur kent drie hoofdvormen: manga, anime en games. Manga is de Japanse variant op strips. Anime is geanimeerde manga, of tekenfilm. Games zijn, nou ja, games.

Manga en anime worden gekenmerkt door hun verfijnde verhaallijnen, die het midden houden tussen fantasie en realiteit, humor en drama, geweld en kawaii (‘het uitzonderlijk schattige’).

Een bekend personage is majoor Motoko Kusanagi, in de anime Ghost in the Shell, van illustrator Mamoru Oshii. Ze is een cyborg (mens en machine ineen) die met haar kleine politieteam slechteriken uitschakelt. Maar tussen het van gebouwen springen, onzichtbaar worden en brainhackers tot pulp slaan door wordt ze geplaagd door existentiële vragen. Want als haar lichaam geconstrueerd is, haar hersenen opgekweekt zijn en haar ervaringen geüpload zijn – wat is dan haar essentie? Wat maakt een mens tot een mens?

„Hoofdpersonen in anime zijn wel vaker verscheurd”, zegt Niels Viveen, organisator van de Nederlandse conventie Animecon. Bovendien gaan ze, in tegenstelling tot het westerse Hollywooddogma, nogal eens vroegtijdig dood – net wanneer je ze sympathiek gaat vinden. Viveen: „Het is niet altijd het goede dat overwint. En is het kwaad wel zo kwaad?”

Viveens Animecon is de oudste bijeenkomst voor Japanse stripfans in Nederland. Het begon in 1999 als een uit de kluiten gewassen filmavond. Die eerste conventie trok tweehonderd bezoekers – tegenwoordig komen er een kleine 2.500 mensen op af.

Escapisme, of complex identiteitsspel?

In de afgelopen jaren kwamen er diverse nieuwe cons bij, zoals Yaycon en Tsunacon in 2009. De destijds 18-jarige Martijn Brandwijk nam het initiatief tot de conventie. Hij noemt het „uit de kluiten gewassen forummeetings”. Immers, op internetfora vindt de nieuwe generatie anime-fans elkaar.

Internet heeft de populariteit voor manga en anime meer dan aangewakkerd. Buiten Japan dan, want Japan heeft nooit neergekeken op manga zoals Europa neerkeek op strips. Japanse kinderen werden er niet dom van. Na de Tweede Wereldoorlog tilde dokter en tekenaar Osamu Tezuka de productie van stripverhalen naar een hoger plan. Hij creëerde personages als acteurs, als vaste cast, weet Ivo Smits, hoogleraar letteren en culturen van Japan aan de Universiteit Leiden. „Dat is vernieuwend geweest. Plus die karakteristieke mangastijl, van grote ogen en lijnen die snelheid suggereren; die begint bij hem.”

Maar wat verklaart de plotse toename van cons buiten Japan? „Een deel is gewoon organische groei”, zegt secretaris Matijs de Jong van Animecon. Een andere factor is de belangstelling van (jonge) vrouwen. De Jong: „Wil een meisje strips lezen die op haar zijn gericht, dan moet ze niet op de Nederlandse stripmarkt zijn. Tenzij ze van paarden houdt.”

Verder is er een sterke toename van creatievelingen – „als dat tenminste een categorie is”, zegt Animecon-organisator Viveen. „Dat komt hoofdzakelijk door de populariteit van de ‘cosplay competities’”. Cosplay of costume play is een evenement waarvoor de deelnemer zich verkleedt (en gedraagt) als een favoriet personage uit een strip, film of computerspel. Precies wat tienduizenden Nederlanders doen op fantasy fairs. Deelnemers aan cosplay-competities moeten, alleen of in een groep, gedurende vijf minuten een manga- of anime-karakter zo accuraat mogelijk neerzetten in een vooraf ingestudeerde scène.

Nicolle Lamerichs, medeorganisator van de bijeenkomst Yaycon, promoveert aan de Universiteit Maastricht op fanculturen. Volgens de Leidse hoogleraar Smits is cosplay een vorm van escapisme, maar zij meent van niet. „Cosplay is een heel complex identiteitsspel, waarin mensen niet alleen een verhaal imiteren, maar ook proberen er een eigen draai aan te geven.”

Lamerichs denkt dat mensen vaker fictie mengen met het echte leven. „Dat is niet per se escapisme, dat is hoe wij omgaan met fictie. En of je dat nu heel expliciet doet door cosplay of door Goede Tijden Slechte Tijden te kijken en te denken ‘gut, wat gaat Ludo morgen doen’ – je bent bezig met fictie. Je wilt er meer mee.”

Soms zijn cosplayers maandenlang bezig met het in elkaar zetten van een eigen kostuum. Want het is not done zoiets kant-en-klaar te kopen. Op webfora (aniway.nl, cosplay.com, cosplaylab.com) beschrijven deelnemers bijvoorbeeld uitgebreid hoe ze geloofwaardige bepantsering maken van placemats.

Er zijn talloze stripfiguren waaruit de spelers kunnen kiezen – immers, er zijn ook talloze manga en anime. En die gaan over ... eigenlijk alles. Zo is er een manga over een voetballer die probeert de eredivisie te bereiken en hoe hij met zijn teleurstelling omgaat als het weer mislukt – al 300 delen lang. En zijn er manga over bejaarden in tehuizen, gericht op de bejaarden zelf. Manga kan je ook iets leren; hoe je noedels moet koken bijvoorbeeld, of hoe je moet golfen.

Op de stripafdeling van de Rotterdamse boekhandel Donner komen nu wijnkenners, op zoek naar de manga Drops of God, weet secteraris De Jong van Animecon. In deze manga tracht bierkoopman Kanzaki Shizuku in de voetsporen van zijn vader te treden, een fameus wijnkenner van wie hij vervreemd is geraakt en die inmiddels is overleden. De lezer van de manga ontdekt wijnen, samen met Shizuku die tot dan toe geen druppel wijn heeft gedronken. „Wordt een wijn genoemd in deze mangareeks, dan jaagt dat de prijs van die wijn in heel Azië omhoog.”

Het overkwam de bordeaux Château Mont-Pérat 2001 in 2007, nadat de manga was vertaald naar het Chinees. De zurigheid van de relatief onbekende wijn werd door Shizuku vergeleken met de stem van Freddie Mercury, verpakt in het vette geluid van gitaren en drums. Prompt verkocht een Taiwanese wijnhandelaar vijftig kisten Mont-Pérat in twee dagen. De Franse eigenaren van de wijngaard van herkomst trokken kort daarop de stekker uit hun telefoon, om van de overweldigende vraag uit Azië af te zijn.

Anime-conventies

In Nederland:

Animecon, Almelo, 18 - 20 mei

Abunai!, Veldhoven, 24 - 26 augustus

MGC Experience, Utrecht, 27 oktober

Nishicon, Haarlem, 17 - 18 november

In België:

Atsusacon, Antwerpen, 14 - 15 juli

F.A.C.T.S., Gent, 20 - 21 oktober

Tropenmuseum in Amsterdam heeft voor 2014 een grote overzichtstentoonstelling van manga, anime en cosplay gepland.