'Iran is geen oorlog waard'

Oorlog werd voorspeld, maar toch is Iran nu in gesprek met de VS en Europese landen over zijn nucleaire programma.Dit is de enige uitweg, zegt de Amerikaanse adviseur Vali Nasr. Carolien Roelants

Bloomberg View columnist Vali Nasr poses for a portrait in Washington, D.C., U.S., on Tuesday, May 10, 2011. Photographer: Evan Sung/Bloomberg EDITOR'S NOTE: EDITORIAL USE ONLY. TO ACCOMPANY COLUMNS WRITTEN FOR BLOOMBERG NEWS Bloomberg

Onderhandelingen met Iran over zijn omstreden nucleaire programma worden lang en moeilijk. Een tijdlang, zegt de Iraans-Amerikaanse Midden-Oostenexpert Vali Nasr, zal de definitie van succes de afspraak voor een nieuwe bijeenkomst zijn. „Het belangrijkste dat de gesprekken in Istanbul vorige maand opleverden, was de boodschap aan het Amerikaanse publiek dat het mogelijk is met Iran te praten. In Bagdad op 23 mei komt misschien meer aan de orde. Maar als er te veel op tafel komt zonder dat er vertrouwen wordt opgebouwd, denk ik niet dat het gaat werken.”

Hoe kwam het dat twee maanden geleden de atmosfeer opeens veranderde van ‘val Iran aan’ naar ‘laten we praten’?

„ De sancties bereikten een punt waarop Iran ze beschouwde als een oorlogsdaad, toen ze de olie-industrie gingen treffen en de Centrale bank. Iran kon de confrontatie voortzetten en in een oorlog terechtkomen, of snel een bom bouwen en ook een aanval riskeren. Of het kon met het Westen in gesprek gaan om de druk te verminderen. In maart koos Iran daarvoor.

„In de VS brachten de Republikeinen en Israël de regering in het defensief na een scherp rapport van het Internationaal Atoomenergie Agentschap over het Iraanse nucleaire programma en de onthulling van het vermeende Iraanse complot om de Saoedische ambassadeur te vermoorden. Daarop verzwaarde de regering-Obama de sancties en werd over oorlog gepraat. Maar de regering wil geen oorlog en ze besefte dat haar enige alternatief was serieus werk te maken van diplomatie.”

Bouwt Iran een bom of heeft het besloten tot de ‘Japan-optie’: alles klaarzetten maar geen bom in elkaar schroeven?

„De fatwa van de opperste leider [decreet dat een kernwapen in strijd met de islam noemde, CR] maakt duidelijk dat het de Japan-optie is.”

Sceptici in het Westen beschuldigen opperste leider Khamenei van taqiyeh, de shi’itische praktijk van verhulling.

„Ik geloof daar niets van. De Amerikaanse president praktiseert dat ook, en Mitt Romney. Alles wat ze zeggen is taqiyeh. Taqiyeh gaat over het verbergen van je geloof in een vijandige gemeenschap. Fatwa’s gaan niet over verhulling. Khamenei is een belangrijke religieuze politieke figuur. Hij heeft een juridische uitspraak gedaan. Hij kan niet zomaar zijn uitspraak veranderen, tenzij de omstandigheden ingrijpend veranderen, zoals een Israëlische of een Amerikaanse aanval op Iran. Anders zou zijn prestige in de islamitische wereld verkruimelen.”

De Japan-optie heeft Iran veel ellende bezorgd. Waarom houdt het eraan vast?

„Je moet kijken waarom de Iraniërs ervoor kozen. Het belangrijkste is het overleven van het regime. Hoe meer sancties je afkondigt, des te kwetsbaarder voelen ze zich. Het ergste van die oorlogstaal en de sancties waarmee president Bush in 2003 begon, is dat je Iran zo niet overtuigt zijn programma op te geven maar juist dat ze het moeten hebben. De Iraniërs zijn er van overtuigd dat het Westen niet tevreden zal zijn met een gedenucleariseerd Iran.”

En als je de nucleaire optie hebt, durft het Westen niet meer aan te vallen?

„Kijk maar naar Noord-Korea! Het verschil tussen Iran en Noord-Korea is dat Noord-Korea het heeft en Iran niet. We dreigen nooit met een aanval op Noord-Korea, of Pakistan.”

De nucleaire optie versterkt ook Irans macht in het Midden-Oosten.

„Natuurlijk. Maar het overleven van het regime wordt steeds belangrijker. De opperste leider zei in 2004 dat Gaddafi een idioot was omdat hij zijn nucleaire programma had opgegeven. Iran had in 2009 zijn grote protestbeweging, de mullahs kijken naar wat er is gebeurd in Libië, ze kijken naar Syrië. Ze denken: de sancties verzwakken ons, ze maken een opstand waarschijnlijker en als die komt, grijpt het Westen in met een humanitaire corridor, de NAVO komt langs en hoe voorkom je dat?”

Dan is een oplossing uitgesloten. Altijd.

„Het vergt een proces dat vertrouwen schept. De VS en Iran hebben sinds 30 jaar geen relaties. De Amerikanen denken dat de Iraniërs niet te vertrouwen zijn en knoeien, en zij denken hetzelfde over de buitenwereld. Elke twee, drie jaar verkopen we voor 20 miljard dollar wapens aan zijn rivaal Saoedi-Arabië. Die gaan niet terug als Iran zijn nucleaire optie inlevert. Iran staat nu met de rug tegen de muur en het voelt zich niet voldoende op zijn gemak om concessies te doen.”

Alleen in theorie is een akkoord mogelijk?

„Als je kijkt naar de Europese geschiedenis, ook Amerika’s eigen geschiedenis, de Balkan, Vietnam, blijkt dat je uiteindelijk altijd moet onderhandelen over een akkoord als uitweg.”

Is er genoeg tijd? Zal Israël de onderhandelingen tijd geven of aanvallen?

„Ik verwacht geen Israëlische aanval. Wie praat over een Israëlische aanval gaat ervan uit dat een aanval mogelijk is, dat hij soepel zal verlopen, zijn doelen zal bereiken. Maar een aanval kan averechts werken. Het zou Iran alle reden geven naar het nucleaire eindspel te gaan. Je ziet al dat de Israëlische inlichtingendiensten, het leger, die dat soort dingen moeten uitvoeren, proberen de politici ervan te weerhouden met oorlog te dreigen. Zij begrijpen dat het niet simpel is.”

Waarom kan Amerika niet Israël verbieden aan te vallen?

„Je kan niet een land iets verbieden, misschien kan je zware druk zetten. Maar Israël is uniek. Het is van belang voor grote delen van het Amerikaanse publiek. Het is niet makkelijk voor een president druk op Israël te zetten omdat het onmiddellijk een Amerikaanse binnenlandse kwestie wordt.”

Waarom geldt een middelgroot Derde-Wereldland als Iran als groot gevaar?

„Ik denk dat dit een fout is. De taal waarin Iran wordt beschreven: in staat om Israël van de kaart te vegen, terroristen bommen te geven, maakt er een uit zijn voegen gegroeid monster van.

„Wij in Amerika hebben veel geld, levens en goodwill verspild door valse strategische aannames in het Midden-Oosten. En dit is er ook een. Dat wil niet zeggen dat Iran geen probleem is. Iran heeft een moeilijk regime uit een ander tijdperk, een restje jaren zestig, dictatoriaal. Maar is het een nieuwe grote oorlog in het Midden-Oosten waard? Ik denk het niet.

„Ik denk dat de kans dat het een eventuele bom op Israël gooit heel, heel klein is. Israël verketteren heeft grote waarde, het is de weg naar het hart van de Arabieren. Maar waarom zouden ze oorlog met Israël willen?”

Israël zou niet meer de enige kernmacht in de regio zijn als Iran de bom krijgt.

„Dat zou het belangrijkste effect zijn. Kernwapens maken iedereen gelijk. Tijdens de Koude oorlog hadden de Russen veel meer tanks en militairen dan Amerika, maar ze marcheerden nooit naar Berlijn. In het Midden-Oosten is Israël de Sovjet-Unie, ze hebben een superieure conventionele militaire macht. Maar als Iran de bom krijgt, wordt Iran als Amerika in de Koude Oorlog. Israëls superieure luchtmacht en soldaten worden nutteloos. Je kunt geen inval meer doen in Gaza, Libanon, Jordanië of Egypte. Het zou absoluut een strategisch verlies voor Israël zijn. Maar geen existentieel verlies.”