Grieken rekenen af met de elite

De radicale politieke partijen, zowel rechts als links, hebben in Griekenland fors gewonnen. Lastig voor de eurozone.

Correspondent Zuidoost-Europa

Grieken hebben de verkiezingen gebruikt om duidelijk te maken dat ze de Europese manier om hun land te ‘redden’ afwijzen. Daarmee is een nieuwe periode van onzekerheid binnen de eurozone ingeluid.

Kwade kiezers hebben gisteren een einde gemaakt aan het tijdperk waarin twee grote politieke partijen afwisselend regeerden. Pasok en Nieuwe Democratie (ND) verloren het grootste deel van hun aanhang. Zij worden door burgers verantwoordelijk gehouden voor de drastische economische teruggang en voor het internationale akkoord met knellende voorwaarden. Volgens de voorlopige resultaten eindigt conservatieve partij Nieuwe Democratie bovenaan met tegen de 20 procent. Socialistische beweging Pasok haalde niet meer dan 14 procent.

De radicaal linkse partij Syriza, die de met moeite tot stand gekomen bezuinigingen afwijst maar wel binnen de eurozone wil blijven, is nu groter dan Pasok (17 procent) en daarmee de grootste verrassing van deze verkiezingen. Neonazipartij Gouden Dageraad heeft de kiesdrempel ruim gehaald en komt met ongeveer 7 procent voor het eerst in het parlement.

Dit is waarvoor regeringen in West-Europa en gematigde Grieken vreesden. Kiezers zijn uitgeweken naar de flanken, zowel naar links als naar rechts. De uitkomst van de verkiezingen maakt het extreem moeilijk een stabiele regering te vormen die de afgesproken bezuinigingen en hervormingen kan en wil uitvoeren.

Het spant erom of een coalitie van Pasok en ND, twee rivaliserende partijen die in het verleden steevast goed waren voor zo’n 80 procent van de stemmen, genoeg steun in het parlement heeft voor een meerderheidsregering. Dit ondanks de bonus van vijftig zetels (van de 300) voor de grootste partij. Een derde coalitiepartner vinden die zich aan de bezuinigingsdoelen wil committeren zal moeilijk zijn. De meeste partijen wijzen het akkoord af. Kleine liberale partijen hebben de kiesdrempel niet gehaald.

Het alternatief, een coalitie uit de keur aan middelgrote partijen, is echter nog onwaarschijnlijker. De partijen verschillen onderling radicaal. Communistische partij KKE, goed voor ongeveer 8 procent, heeft al aangegeven niet mee te doen in een coalitie. De Onafhankelijke Grieken, een snel gegroeide rechtse protestpartij die ongeveer 10 procent haalde, is het tegenovergestelde van Syriza, een beweging samengesteld uit ultralinkse partijen.

,,Een pro-Europese coalitie, zoals we ons die voorstelden, is niet mogelijk, ” zei Evangelos Venizelos, leider van de vernederde partij Pasok zondagavond. Een coalitie van ‘het oude tweepartijsysteem’ heeft volgens Venizelos onvoldoende legitimiteit. Hij roept op tot een ‘nationale coalitie’ van alle partijen die vinden dat Griekenland binnen de EU hoort, ongeacht hun standpunt over de afgesproken bezuinigingen. De leider van ND, Antonis Samaras schaart zich achter die oproep.

Gisteren was de eerste gelegenheid voor Grieken om zich middels verkiezingen uit te spreken over de radicale verlaging van hun levensstandaard en manier waarop het Grieks establishment zich de afgelopen 2,5 jaar heeft geweerd in de internationale arena. Grieken hebben laten zien dat ze tot op het bot verdeeld zijn over de toekomst van hun land. De enige boodschap die er helder uit naar voren komt is: Nee, dit moet anders. Hoe, dat staat er niet bij. Het resultaat is een slachting binnen de gevestigde politieke orde en een radicaal vernieuwd en onoverzichtelijk politiek landschap.

Veel mensen twijfelden tot op het laatste moment over hun stem. Zondag leek het besef diep doorgedrongen dat deze verkiezingen anders zijn en van grote invloed op de toekomst van het land en mogelijk zelfs de Europese Unie. De sfeer was bedrukt. In de hoofdstad Athene was het gedurende de dag opmerkelijk stil op straat, zelfs voor een zondag.

,,Vroeger stemden we ondoordacht, nu is het serieus”, zegt Alice Cheng (32) die ‘klein links’ stemt. Een vertrek uit de eurozone lijkt de ICT-er vroeger of later onvermijdelijk. „We hadden al lang geleden zelf moeten besluiten uit de eurozone en de EU te stappen.”

Binnen de eurozone blijven is voor Griekenland ‘de moeilijke weg’, zegt Violetta, een oudere dame die niet met haar achternaam in de krant wil, omdat haar zoon verkiesbaar is. „Maar wel de weg die we moeten kiezen. Griekenland is klein, we kunnen het niet alleen.”

Tot nu toe hadden verkiezingsdagen vaak iets feestelijks. Veel Grieken stemmen in hun geboorteplaats, niet in de stad waar ze wonen. Het is een goede reden om terug te gaan naar een eiland en een lang weekend met familie door te brengen. En meestal voor een fel debat na afloop in de taverna, vertelt Kostas Kollokitas (52), een conciërge en vader van twee in Athene.

Kollokitas was een Pasok-er, vertelt hij, maar ‘nu heb ik voor het eerst communisten gestemd’, in dit geval de linkse partij Syriza. De vanzelfsprekendheid is eraf. „Voor het eerst moeten we zelf nadenken.”

Nadenken leidde tot eenvoudige afwegingen: nee tegen partijen die de belangen van banken boven die van mensen stellen. Nee tegen verdere bezuinigingen. Hoe dan verder? Kollokitas weet alleen. „Niet zo.”