De Turken zijn terug op de Balkan

Terwijl de Europese Unie op de Balkan minder populair wordt, zoals ook dit weekeinde bleek, is energiek Turkije doende oude invloedssferen te heroveren. Turkse toeristen, zakenlieden én diplomaten zetten de Balkan weer op hun kaart.

Op de Bascarsija, de oude bazaar in het centrum van de Bosnische hoofdstad Sarajevo, storten vrolijke Turkse echtparen in windjacks zich op het Ottomaanse erfgoed. Ze poseren bij de achttiende-eeuwse houten fontein van een Turkse architect en nippen Turkse koffie met Turks fruit bij een koffiezaakje dat vol staat met traditioneel laag houten meubilair, net als toen de Turkse grootvizier, vertegenwoordiger van de sultan in Istanbul, hier nog de dienst uitmaakte.

Een lang weekend Balkan, even snuffelen in de landen die vroeger bij hetzelfde rijk hoor den, is een populair uitstapje geworden voor de snel groeiende Turkse middenklasse. Overal duiken ze op. Vijfhonderd jaar deel uitmaken van het Turkse rijk heeft zijn sporen nagelaten. In de vorm van smakelijke knoflookworsten en zoete baklava en cultureel erfgoed.

Vooral rond Turkse nationale feestdagen is het druk. Dan struinen Turken rond in de smalle straten van Prizren in Kosovo en wordt in het oude gedeelte van de Macedonische hoofdstad Skopje een touringcar Turkse toeristen uitgeladen, camera’s op de buik. Ze redden zich er prima. De talen op de Balkan zitten vol Turkse leenwoorden. Bij de grill naast de karavanseraj (herberg) in Skopje bestelt een gezin sudzuk (knoflookworst) en patlican (aubergine) in het Turks.

Bij een korte rondreis staat ook de zestiende-eeuwse boogbrug in Mostar, een stad die bloeide als kruispunt van handelsroutes in het Ottomaanse rijk, steevast op het programma.

In geschiedenisboeken op de Balkan lijkt het vaak alsof het verleden pas begon toen het Ottomaanse rijk ineen schrompelde tot ‘de zieke man van Europa’ en de Turkse overheersers in de negentiende eeuw moesten vertrekken. Met name in Bulgarije, Servië en in Griekenland wordt de nationale identiteit voor een groot deel ontleend aan de strijd tegen de Turken. De belangrijkste nationale feestdagen zijn vieringen van het afschudden van het ‘Turkse Juk’.

Het huidige Turkije is een uiterst vitale buurman, blakend van zelfvertrouwen. Terwijl de landen van de Europese Unie worstelen met economische tegenwind, vergrijzing en afnemend concurrentievermogen, doen de Turken het geweldig. In 2010 groeide de economie volgens de Wereldbank met negen procent. Het enorme land heeft geld om te investeren, met zijn groeiende bevolking is het een aantrekkelijke markt.

Satelliet

„Als Griekenland buiten de eurozone terecht komt, dreigt het een ‘satelliet’ te worden van het sterkste land in de regio. En dat is Turkije”, waarschuwde columnist Nikos Konstandaras in het Griekse dagblad Kathimerini. „Daar is geen oorlog of politieke chantage voor nodig, alleen de genadeloze logica van het getal: de behoefte van de verarmde Grieken aan goedkope producten en diensten, afnemers en arbeid.”

Actievere bemoeienis met omliggende landen is een prominent onderdeel van het beleid van Ahmet Davutoglu, de minister van Buitenlandse Zaken van Turkije. De regio waar hij zicht op richt, valt ongeveer gelijk met het vroegere Ottomaanse rijk.

„Turkije wil zijn erfenis terug”, concludeert Predrag Simic, hoogleraar aan de faculteit politieke wetenschappen in Belgrado en oud- ambassadeur van Servië in Frankrijk, in een gesprek bij hem thuis. „Bij de christenen in dit gebied roept dat weinig enthousiasme op, maar ze worden onthaald door de moslims.”

In Albanië en Kosovo noemt de meerderheid van de bevolking zich moslim. In Bosnië- Herzegovina is het de grootste etnische groep. In Bulgarije, Servië en Macedonië zijn er grote minderheden.

Turkije bemoeit zich de laatste jaren actief met de complexe diplomatie op de Balkan. Met name in Bosnië-Herzegovina stapt het in een vacuüm, omschrijft Simic. „De Amerikanen vertrekken van de Balkan en de Europeanen zijn in Bosnië nogal onhandig.”

De Turkse ambassadeur geldt in Bosnië als de ‘onderkoning’, de eerste onder de diplomaten, met naast zich wellicht alleen nog de Amerikaanse ambassadeur, wat onder meer blijkt uit de manier waarop zijn uitspraken in de media worden gewogen.

Turkse diplomaten spelen soms klaar wat Europeanen of Amerikanen niet lukt. Zo nam de Bosnische regering in 2010 na intensieve Turkse shuttlediplomatie genoegen met de Srebrenicaverklaring die het Servische parlement aannam. Turken proberen ook te bemiddelen in het schisma tussen de twee grote islamitische gemeenschappen in Servië.

Cakejes

Diplomatie en economie gaan hand in hand. Turkish Airlines kocht in 2008 49 procent van de Bosnische luchtvaartmaatschappij BH Airlines. Op de vluchten worden inmiddels Turkse cakejes geserveerd en er staat een Turks vlaggetje op de staart van de toestellen. Als gesproken wordt over de privatisering van de voormalige Joegoslavische vliegmaatschappij JAT, nu Servisch, wordt Turkish Airlines opnieuw als een van de grootste kanshebbers genoemd.

Turkije was een van de eerste landen die de onafhankelijkheid van de voormalige Servische provincie Kosovo erkenden en Turkse diplomaten lobbyen internationaal voor meer erkenningen. Een Turkse aannemer legde een deel van de snelweg door de bergen van Kosovo naar Albanië aan, een van de grootste infrastructurele projecten in de regio.

In de niet-islamitische delen van de Balkan is de terugkeer van de Turken echter omstreden. ‘Neo-Ottomanisme’ noemen critici het. Ze geven de eeuwenlange Turkse dominantie traditioneel overal de schuld van. Corruptie? De Turken hadden dat zo ongeveer uitgevonden. Gebrek aan eigen initiatief en het nemen van verantwoordelijkheid? Dat komt doordat de verlichting de Balkan heeft overgeslagen, want die lag toen onder een zwaar Turks tapijt. Turkije is achterlijk en kwaad. Tegenhanger Oostenrijk, de buur aan de andere kant van de Balkan, modern, geordend en goed.

Orthodox-christelijke Serviërs en Bulgaren hebben geleerd dat de periode dat ze werden geregeerd vanuit Istanbul – tussen de veertiende en negentiende eeuw – maar het beste zo snel mogelijk kan worden vergeten. ‘Turks’ cultureel erfgoed ligt er vaak verwaarloosd bij. De hamam en de oude herberg in de Servische stad Novi Pazar staan op instorten. Maar de Turkse regering heeft beloofd daar wat aan te doen. De Turkse ambassade trekt geld uit om Ottomaanse monumenten in Servië op te knappen. Turkije heeft bovendien beloofd dertig miljoen euro te steken in de aanleg van een snelweg die het islamitische zuiden van Servië beter met buurland Bosnië moet gaan verbinden.

Moe

Serviërs zijn lang niet altijd blij met de Turken, maar ze hebben weinig te kiezen. Het is niet alsof andere investeerders staan te dringen. Daarbij is de EU Unie openlijk uitbreidingsmoe. In toenemende mate blijkt dat de EU bereid is de Balkan als invloedsfeer met Turkije te delen, zegt socioloog Jovo Bakic, docent aan de faculteit filosofie in Belgrado . „Ik heb de indruk dat een deel van de lidstaten dat zelfs graag zou toelaten.” Bakic ziet dit ook als een troost of compensatie voor Turkije, dat kandidaat-lid van de EU is maar feitelijk buiten de deur wordt gehouden.

Serviër Bakic betreurt de groeiende Turkse invloed. Hij verkiest een West-Europese . „De moderne Servische geschiedenis is gebaseerd op het idee dat Servië cultureel, economisch en politiek tot Europa behoort. Natuurlijk heeft Turkije een significante bijdrage geleverd aan de Europese geschiedenis, maar volgens de gemiddelde Serviër toch vooral als veroveraar. Het stemt ook niet gerust dat Turkije ernaar neigt islamitische trends te volgen.”

Vooralsnog lijkt de groeiende Turkse culturele invloed er echter niet een van islamisering. Turkije dringt op de hele Balkan de huiskamers binnen via razend populaire soaps. De dagelijkse televisiedrama’s zijn op de Balkan kijkcijferkanonnen geworden, die in populariteit de Latijns-Amerikaanse drama’s naar de kroon steken die de afgelopen tien jaar niet van het scherm waren weg te denken.

Sehrazat, de ster in de succesvolle Turkse soap Duizend en één Nacht, is een ambitieuze jonge architect. Een alleenstaande moeder die zich staande weet te houden in de soms harde wereld van projectontwikkelaars. Ze laat zich niet van koers brengen door aanbidders of weerhouden door tradities, maar luistert wel respectvol naar wat wijze oudere mannen, die nadenkend met gebedssnoeren friemelen, haar adviseren. Meestal draagt ze een pak, geen hoofddoek. Sehrazat en haar baas en aanbidder Onur zijn hele andere Turken dan die in de schoolboekjes op de Balkan.

„De Turkse karakters staan dichter bij hoe we zelf zijn”, verklaart de Bulgaarse tv-journalist Kristina Vladimirova het succes. Ze maakte een korte documentaire over het onderwerp maakte. In de Latijns-Amerikaanse soaps draait alles om de vrouw en haar relaties. De machomannen hebben een decoratieve bijrol, maar hun karakters worden niet uitgediept.

In de Turkse verhalen staat volgens Vladimirova de hele familie centraal. Veel plots raken aan de botsing tussen een traditionele en religieuzere oudere generatie en moderne grootsteedse jongeren. „In Bulgaarse families hebben we ook zoiets. Jongeren hebben geen enkel respect voor de oudere generatie en het communisme. In vergelijking daarmee zijn jonge Turken heel gedisciplineerd en respectvol,” zegt Vladimirova. „Dat maakt ouderen hier soms zelfs wat nostalgisch als ze kijken.”