Zo reageerden politici op de moord op Pim Fortuyn

Afscheid Fortuyn in Rotterdam. Foto Hollandse Hoogte / Otto Snoek

Totaal verslagen, diep geschokt, onwezenlijk, een absoluut dieptepunt. De reacties van politici na de moord op Fortuyn weerspiegelen de nationale verontwaardiging van 10 jaar geleden. Toch werden Fortuyns politieke opponenten als huichelaars weggezet.

Peter Langendam, na de aanslag benoemd tot voorzitter van de Lijst Pim Fortuyn, bracht dat verwijt op 13 mei 2002 onder woorden in Het Parool. Onder de kop ‘De kogel kwam van links‘ zei hij: “Rosenmöller heeft hem voor racist uitgemaakt. Melkert kwam met de vergelijking met Le Pen. Kok zei dat Fortuyn tweedracht zaaide. Dat is niets anders dan een sfeer waarin idioten zich kunnen rechtvaardigen, kunnen denken dat het goed was.”

De advocaten Oscar Hammerstein en Gerard Spong deden er nog een schep bovenop. Zij vroegen om strafvervolging van politici en journalisten, waaronder NRC Handelsblad, wegens demoniseren. Premier Kok reageerde onthutst: “Ik vind het buiten iedere perken om te suggereren dat Melkert, Rosenmöller en ikzelf huichelachtig zijn, krokodillentranen huilen en medeverantwoordelijk zijn voor de moord op Pim Fortuyn.”

Op de dag van de moord sprak Kok de natie als volgt toe:

“Woorden schieten totaal tekort. Ik ben echt kapot. Ik ben echt kapot over wat hier vandaag, in dit land, is gebeurd. Een moordaanslag. Pim Fortuyn is niet meer. Het is diep tragisch. Ik ben verbijsterd. Het is diep tragisch, voor de nabestaanden, voor allen die hem dierbaar waren, zijn naasten. Het is ook diep tragisch voor ons land - voor ons land en voor onze democratische rechtsstaat.

We weten natuurlijk niet wat de motieven van de dader waren. We weten ook niet of de dader al is aangehouden, of er aanwijzingen zijn. Ik kan daar ook niet in treden. Maar dat alles schiet natuurlijk door je kop op een moment, zoals nu, dat dat nieuws tot je komt. Dat je er steeds meer van doordrongen bent van wat er in Nederland is gebeurd. In Nederland, een verdraagzaam land, met natuurlijk politieke tegenstellingen, zoals in iedere democratie. Dat is democratie. Maar wel met respect voor elkaar, respect voor elkaars mening. Respect voor elkaars mening houdt natuurlijk ook in dat je elkaar daarop kunt bestrijden, maar met woorden, niet met kogels. Wat hier gebeurd is, is onbeschrijflijk. Dit zijn dus mijn persoonlijke ontboezemingen. Ik kan het niet anders zeggen. Ik ben er kapot van.

Ik had er dringend behoefte aan om dit zo te zeggen tegen u en ik zeg er ook nog één ding bij: laten we in godsnaam onze kalmte bewaren. Laten we onze kalmte bewaren in een tijd waarin je geneigd bent heel woest, heel boos te zijn. Maar kalmte is misschien wel de beste dienst die we nu in waardigheid aan onze rechtsstaat en onze democratie en aan de nagedachtenis van Pim Fortuyn kunnen geven.”

Reacties van andere politici

PvdA-lijsttrekker Ad Melkert: “Een weerzinwekkende aanslag. Het is niet te bevatten. Onze democratie heeft hiermee zijn onschuld verloren.” Op de vraag of de verkiezingen moeten worden uitgesteld: “Alles is anders geworden hierdoor. We moeten tijd scheppen om hiermee om te gaan.”

Minister Jan Pronk (PvdA): “Een politieke moord. Dit is voor zover ik weet de eerste politieke moord in de geschiedenis van de Nederlandse democratie.”

GroenLinks-lijsttrekker Paul Rosenmöller: “Ik ben totaal verslagen. Politiek is nu totaal onbelangrijk. De aanslag is een absoluut dieptepunt in de parlementaire geschiedenis. Dit kennen we niet in Nederland. Het is onbeschrijflijk, onacceptabel.”

D66-lijsttrekker Thom de Graaf: “Ik ben diep geschokt. Dit is een verschrikkelijke klap voor Fortuyn, voor zijn dierbaren, de politiek, voor iedereen eigenlijk.”

Minister Els Borst (D66): “Het is een moord in het kader van de verkiezingscampagne.” Volgens haar zou deze moord een reden voor uitstel van de verkiezingen kunnen zijn. “We moeten ook kijken hoe de lijsttrekkers van de andere politieke partijen erover denken.”

CDA-lijsttrekker Jan Peter Balkenende: “Dit is een verschrikkelijk bericht. Erg onwezenlijk voor de Nederlandse situatie.” Campagne voeren is “nu onbestaanbaar geworden”.

VVD-lijstrekker Hans Dijkstal: “Dit is een absoluut dieptepunt voor samenleving en democratie.” Dijkstal zei er nog niet uit te zijn of de verkiezingen op 15 mei kunnen doorgaan. “Wat hoor je te doen? Is uitstellen zwichten voor geweld?”

Minister Annemarie Jorritsma (VVD): “Ik voel er weinig voor de Tweede-Kamerverkiezingen van volgende week woensdag door te laten gaan. Gevoelsmatig zeg ik dat dat bizar zou zijn.”

SGP-lijsttrekker Bas van der Vlies: “Ik voel me verpletterd en beschaamd. Dat dit in onze rechtsstaat kan gebeuren, is moeilijk te bevatten.”

SP-lijsttrekker Jan Marijnissen: “Fortuyn is het slachtoffer geworden van een laffe moord. Dit is zowel een persoonlijke tragedie als ook een ongekende gebeurtenis in de naoorlogse Nederlandse politieke geschiedenis.” De SP meent dat de verkiezingen tenminste tot 15 juni zouden moeten worden uitgesteld.

Leefbaar Nederland-lijsttrekker Fred Teeven: “Nooit konden wij vermoeden dat het democratisch proces in onze rechtstaat zo’n verschrikkelijke wending zou kunnen nemen. Meer dan ooit is het nu zaak om democratische en menselijke waarden te verdedigen en in ere te houden.”

Jörg Haider en Filip de Winter: moord gevolg van verbaal geweld

Ook vanuit het buitenland werd met ontzetting gereageerd. De VS noemde het “een zinloze daad van geweld”, Denemarken sprak over “een harde slag tegen de democratie”, België toonde zich “geschokt en verbijsterd”.

Toch klonken ook van over de grens verwijten richting de Nederlandse politiek. De FPÖ, destijds de partij onder leiding van de extreemrechtse Jörg Haider, duidde de aanslag als “een zinloze daad, die begon met verbaal geweld”. Filip de Winter van het Vlaams Blok noemde Fortuyns dood “voor een deel het gevolg van de bijna hysterische manier” waarop volgens hem door media en politici op “rechts-nationale” partijen wordt gereageerd.

Pim Fortuyn: ‘Als mij straks iets gebeurt, dan zijn zij medeverantwoordelijk’

Een aantal maanden voor zijn dood sprak Pim Fortuyn zelf de vrees uit dat iemand hem, in het heetst van de verkiezingsstrijd, zou kunnen vermoorden. “Als je ziet wat ik af en toe in de brievenbus krijg, daar word je niet vrolijk van”, zei hij in het praatprogramma JENSEN.

Vervolgens liep hij vooruit op de politieke crisis die daadwerkelijk zou volgen. “En de Nederlandse regering, dat vind ik dus een bloody shame, helpt mee een klimaat te creëren van demonisering van mijn persoon. En als mij straks iets gebeurt, dan zijn zij medeverantwoordelijk. En dan kunnen ze niet hun handen ervan aftrekken in de zin van ‘ik heb die aanslag niet gepleegd’. Je hebt het klimaat gecreëerd. En dat moet stoppen.”

Volg @stevendejong op Twitter

Eerder in deze serie:
Pim Fortuyn. De rebel die herstel van gezag eiste
In 2011 schrikten eenzame wolven het westen op. Een terugblik
Gekken aan het roer. Helemaal niet zo’n slecht idee
Congresleden schoten elkaar vroeger gewoon dood
Islamkritische bloggers, die Breivik citeerde, reageren op verdachtmakingen
Politiek heeft draaikonten nodig. Naar voorbeeld van Lincoln
Speculeerwijzer schietpartij Arizona
Wie diagnosticeren we nu eigenlijk: Breivik of de samenleving?
Democratieën hebben baat bij een Koninklijk Huis
Nationalisme verdient erkenning, maar wakker het niet te veel aan
Tocqueville en de tirannie van de meerderheid
Politiek, schaf commissies af en zet de burger aan het werk