Het jongetje voor spek en bonen

Dmitri Medvedev treedt af en Vladimir Poetin wordt opnieuw president van Rusland. Achter de façade van Medvedevs retoriek is het oude systeem van Poetin versterkt. Maar de middenklasse werd wakker.

Een lichtgewicht, een slapjanus, de zaakwaarnemer van Poetin. Of gewoon: ‘het jongetje’. Zo benoemden de Russische commentatoren de afgelopen weken Dmitri Medvedev. Dinsdag treedt hij terug als president van Rusland en komt de leiding weer in handen van zijn voorganger, Vladimir Poetin. Als beloning mag Medvedev in diens nieuwe regering de rol van premier vertolken.

Als staatshoofd heeft de 46-jarige Medvedev weinig voor elkaar gekregen. Maar dat hoefde hij ook niet, zoals hij eind april impliciet toegaf. Manifesteerde hij zich vier jaar geleden, aan het begin van zijn bewind, als een liberaal, nu bekent hij een conservatief te zijn, net als Poetin. Die stelde zijn eerste vicepremier, op grond van diens hondentrouw, aan als tijdelijke plaatsvervanger, omdat de grondwet hemzelf in 2008 de kans ontzegde een derde achtereenvolgende presidentstermijn te vervullen. Belangrijk voor Poetin was ook dat de weinig charismatische Medvedev niet beschikte over een sterke machtsbasis binnen de bureaucratie, het leger, de veiligheidsdiensten en de politie, die hij zou kunnen inzetten voor een onafhankelijke politieke koers. In tegenstelling tot eerste vicepremier Sergej Ivanov, een ex-wapenbroeder van Poetin uit de KGB en ook een potentiële opvolger, was Medvedev een veiliger keuze voor het behoud van Poetins autoritaire machtssysteem.

Tegelijkertijd was de keuze voor een opvolger buiten de rangen van de KGB, misschien wel Poetins grootste fout. Door voor de jonge, modern ogende Medvedev te kiezen, stimuleerde hij technocraten als de toenmalige minister van Financiën Aleksej Koedrin om politieke hervormingen te introduceren en daarmee de door corruptie verlamde economie te moderniseren. Maar voor de uitvoering van hun plannen was Medvedev afhankelijk van zijn premier, en dat was Vladimir Poetin.

Medvedev presenteerde zich als iemand met moderne ideeën. Op welwillende toon voerde hij een open dialoog met mensenrechtenactivisten, sprak hij over de hervorming van de rechtsstaat. Hij kondigde een nieuwe strijd aan tegen de corruptie en reorganiseerde de politie.

Niets werd anders

In de praktijk veranderde daar niets. Vooraanstaande leden van de presidentiële adviesraad voor de mensenrechten beklemtoonden dit een paar dagen geleden nog, toen ze aftraden uit teleurstelling over over zijn magere beleid. In feite heeft Medvedev hij er alleen voor gezorgd dat de politie nieuwe uniformen kreeg en een andere naam. Een andere vergeefse hervorming was het instellen van nieuwe tijdzones, waardoor het in Moskou tot laat in de ochtend donker bleef. Poetin heeft aangekondigd aan die hervorming terug te draaien.

Achter de façade van Medvedevs retoriek heeft het oude systeem van Poetin zich ongehinderd kunnen voortzetten. De corruptie bereikte de afgelopen vier jaar een ongekende omvang, afhankelijke rechtbanken bleven bestaan en moffelden weg wat niet openbaar mocht worden, de ontwikkeling van het midden- en kleinbedrijf – speerpunt in de modernisering van de economie – kwam niet van de grond als gevolg van de aanhoudende rechtsonzekerheid.

Hoe groot de macht van Poetin was, bleek eind 2010, toen Michail Chodorkovski, de in ongenade gevallen olietycoon, opnieuw op basis van ondeugdelijke bewijsvoering tot een lange gevangenisstraf werd veroordeeld. Voor het eerst was duidelijk hoe onmiskenbaar verdeeld de machtselite was. Zo pleitte Medvedevs adviseur voor economische ontwikkeling in de media voor Chodorkovski’s vrijlating, al was het maar om aarzelende investeerders vertrouwen in de Russische rechtsstaat te geven. Medvedev zelf heeft in zijn laatste maanden nog toegezegd het hele vonnis te laten herzien. Zonder resultaat.

Apple-fan Medvedev

Er was wel een ander, onverwacht en door het Kremlin ongewenst, gevolg van Medvedevs bewind. De grootstedelijke middenklasse was als gevolg van de moderniserings- en hervormingsretoriek van de bloggende Apple-fan Medvedev serieus gaan geloven dat er een stap voorwaarts werd voorbereid in de ontwikkeling van hun land . Poetin, aan wie ze hun welvaart deels te danken hadden, stond ineens voor conservatisme en corruptie en al het andere, dat een stabiele toekomst blokkeerde.

Toen Medvedev op 24 september aankondigde geen tweede termijn als president te ambiëren en zijn kandidatuur voor de presidentsverkiezingen aan Poetin te willen afstaan, was die middenklasse diep beledigd.

Vanaf dat moment was de beer los. Steeds duidelijker bleek hoe onverwacht en buiten de aandacht van het Kremlin om de samenleving in beweging was gekomen. Medvedev speelde weliswaar geen rol meer, maar Poetin werd steeds vaker geassocieerd met de jaren van stilstand onder de communistische leider Leonid Brezjnev.

Een van Ruslands hoogste ambtenaren, geen bewonderaar van Poetin, verzuchtte in die dagen tegenover deze krant opgelucht te zijn dat Medvedev in 2012 zou vertrekken. De aangekondigde moderniseringen hadden volgens hem tot zoveel onrust binnen de bureaucratie geleid, dat niemand meer een besluit durfde nemen en het land onbestuurbaar was. ,,Met Poetin weten we tenminste waar we aan toe zijn”, zei die topambtenaar.

Na de stembusfraude in de parlementsverkiezingen van december ging de middenklasse voor het eerst de straat op om te protesteren tegen het huidige regime. Er volgde een serie massaprotesten. Het ‘weg met Poetin’ klonk overal. Het ‘weg met Medvedev’ nooit. In een laatste poging de demonstranten te apaiseren, tekende Medvedev een paar weken geleden een wet die het aantal handtekeningen, nodig voor de registratie van politieke partijen, drastisch verlaagt, waardoor hun stem bij nieuwe verkiezingen tot het parlement kan doordringen.

Maar sinds de protesten is duidelijk, dat die middenklasse is ontwaakt uit een droom van valse welvaart en stabiliteit, geïnspireerd door alle liberale beloftes die Medvedev over hen heeft uitgestort.

Voor Medvedev betekende het presidentschap het uitvoeren van dienstbevelen van Poetin, aan wie hij zijn carrière dankt. Die vier jaren moeten een frustrerende ervaring voor hem zijn geweest. Poetin heeft hem onafgebroken overvleugeld en niet nagelaten hem te vernederen door zijn besluiten terug te draaien. Medvedev was een tsaar zonder land. Nu wordt hij premier en leider van de impopulaire en omstreden regeringspartij Verenigd Rusland. Opnieuw mag hij het vaandel van de modernisering dragen. Opnieuw zal niemand hem serieus nemen.