Merkel steekt nek uit voor Timosjenko

Duitse leiders voeren in de aanloop naar het EK-voetbal de druk op Oekraïne op uit solidariteit met de gevangen ex-premier Timosjenko. Voor Merkel staat veel op het spel.

Duitsland heeft gisteren nog duidelijker het voortouw genomen in de internationale acties voor de vrijlating van de Oekraïense ex-premier Joelia Timosjenko, die zegt te zijn mishandeld in de gevangenis.

De afgelopen dagen was de druk vanuit Berlijn op de Oekraïense president Janoekovitsj al sterk opgevoerd. Merkel had gedreigd om volgende maand de voetbalwedstrijden van het Europees Kampioenschap die in Oekraïne worden gespeeld, te boycotten – en die Nationalelf begint, in dezelfde groep als Nederland, in Oekraïne. Uit protest tegen de vermeende mishandeling van Timosjenko had Joachim Gauck, de nieuwe president van Duitsland, zijn geplande bezoek aan Oekraïne onverwachts afgezegd. En gisteren zei minister van Buitenlandse Zaken Guido Westerwelle dat de Europese Unie het associatieverdrag met Oekraïne vooralsnog niet wil ratificeren.

„Met onze partners in de Europese Unie zijn we het er unaniem eens over het feit dat het associatie-akkoord van de EU met Oekraïne niet kan worden geratificeerd als de rechtstaat in Oekraïne zich niet in de goede richting ontwikkelt”, zei Westerwelle in een vraaggesprek met de krant Rheinische Post.

De Duitse regering zet zich al geruime tijd in voor de vrijlating van Timosjenko, die uit protest tegen haar behandeling in de gevangenis op 20 april is begonnen aan een hongerstaking. „Merkel is begaan met het lot van Timosjenko. En de bondskanselier vreest dat de prille democratie van een belangrijk Oost-Europees land als Oekraïne wel eens in gevaar kan komen door het autocratische optreden van president Janoekovitsj”, zegt een Duitse diplomaat desgevraagd. Vooral de penibele mensenrechtensituatie van Timosjenko zou bij de Duitse kanselier verkeerd zijn gevallen.

In de Duitse pers wordt fijntjes geconstateerd dat Merkel het onderwerp ‘mensenrechten’ heeft herontdekt, na het lange tijd te hebben verwaarloosd. De lof die president Gauck kreeg toegezwaaid na zijn afzegging van een reeds lang gepland bezoek aan Jalta op de Krim, zou Merkel tot actie hebben aangezet.

Die analyse gaat voorbij aan de al langer lopende Duitse pogingen om de Oekraïense ex-premier vrij te krijgen en haar in Berlijn voor haar ziektes te laten behandelen.

Neuroloog Karl Max Einhäupl, bestuursvoorzitter van het Charité-ziekenhuis in Berlijn, heeft de gevangen Timosjenko al twee keer mogen onderzoeken. Vorig weekeinde kondigde hij aan dat hij binnenkort met een team van Berlijnse artsen opnieuw naar Oekraïne hoopt af te reizen, voor vervolgonderzoeken. Einhäupl is er voorstander van dat Timosjenko voor haar kwalen „in het buitenland” wordt behandeld – lees het academische Charité-ziekenhuis in Berlijn.

Ingewijden wijzen erop dat de reizen van neuroloog Einhäupl niet goed mogelijk waren geweest zonder instemming van het Kanzleramt. „Er wordt al maanden achter de schermen gewerkt aan een oplossing van deze zaak”, zegt een hoge overheidsfunctionaris. „De bondskanselier wil eerst en vooral dat Timosjenko vrijkomt en naar behoren behandeld wordt. Maar ze wil anderzijds de relatie met de Oekraïense regering niet in gevaar brengen. Dat ze de druk nu verhoogt, is onderdeel van het diplomatieke spel.”

De economische banden tussen Duitsland en Oekraïne zijn weliswaar niet zo belangrijk als die tussen Duitsland en Rusland, maar de wederzijdse handel is aanzienlijk. Het is op dit moment onwaarschijnlijk dat via die band – economische sancties bijvoorbeeld – de druk door Berlijn zal worden verhoogd. Woordvoerders van de Duitse exportindustrie, met name machinebouwers, hebben gisteren gewaarschuwd voor escalatie. Daar zou ook Duitsland schade door lijden.

Oekraïne probeert als antwoord die kaart uit te spelen. „De Duitse ondernemers gaan hier verlies door lijden”, zei Leonid Kojara, vice-voorzitter van Janoekovitsj’ partij, tegen Der Spiegel. „Het lijkt erop alsof de zaak Timosjenko voor bepaalde westerse politici een erg persoonlijke wending heeft genomen.”

Naast Westerwelles dreigement over opschorting van het associatieverdrag wordt nu vooral het EK voetbal als wapen ingezet . Merkel en enkele van haar ministers dreigen met een „bezoekboycot” als president Janoekovitsj geen concessies doet.

Een politieke boycot van het EK voetbal in Oekraïne krijgt de steun van enkele prominente Duitse politici en functionarissen in de sportwereld. De minister van Ontwikkelingssamenwerking, Dirk Niebel, zei tegen een regionale krant dat het goed is om de regering in Kiev te laten zien wat er gebeurt als Timosjenko gevangen blijft. „Het land moet de tijd en de kans gebruiken om de standaard voor mensenrechten en rechtstatelijkheid te herintroduceren en daarmee terug te keren op de weg naar Europa”, zei Niebel.

De fractievoorzitter van de Groenen in de Bondsdag, Renate Künast, roept de Duitse voetballers op om tijdens het EK „een teken van solidariteit” te tonen met Joelia Timosjenko. Zoals het dragen van een oranje sjaal, het symbool van de ‘oranje’ Oekraïense revolutie.

Uli Hoeness, voorzitter van de Zuid-Duitse voetbalploeg FC Bayern München – die een belangrijk deel van de EK-Mannschaft levert – vindt verhoging van de politieke druk op het land dat het EK voetbal organiseert „een belangrijk signaal”. Maar een sportieve boycot vindt hij onzin. „Zo’n boycot treft weliswaar ook de Oekraïense regering, maar toch vooral de burgers die zich op een voetbalfeest verheugen. Dat kan het doel niet zijn”, zegt Hoeness in een interview met Der Spiegel van deze week.