In het oosten van Congo is de vrede alweer verleden tijd

De door het Internationaal Strafhof gezochte generaal Ntaganda zet het oosten van Congo weer in brand. Hij is de jungle ingetrokken en gaat de strijd aan met het leger.

Een vonnis van het Internationaal Strafhof in Den Haag kan leiden tot vergaande destabilisatie in Oost-Congo. De veroordeling van de voormalige Congolese krijgsheer Thomas Lubanga, eind maart, heeft geresulteerd in muiterij van de beruchte legergeneraal Bosco ‘The Terminator’ Ntaganda.

Daaruit voortvloeiende gevechten tussen troepen die aan hem gehoorzamen en het regeringsleger zijn de hevigste sinds 2009, toen in de stad Goma een vredesakkoord werd gesloten. Die overeenkomst dreigt nu te worden opgeblazen.

Generaal Ntaganda wordt gezocht door het Strafhof wegens oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. Van 2002 tot 2005 was hij bevelhebber van de rebellenbeweging UCP, die werd geleid door Lubanga. Maar waar Lubanga werd uitgeleverd aan het Strafhof, werd Ntaganda opgenomen in het regeringsleger. Na de recente veroordeling van Lubanga vreesde hij toch te worden opgepakt en op het vliegtuig naar Den Haag te worden gezet.

Ntaganda is met honderden loyale militairen de jungle van de provincie Noord-Kivu ingetrokken en heeft felle strijd geleverd met het leger. „De situatie is erg fluïde”, zegt de Amerikaan Jason Stearns, auteur van het boek Dancing in the Glory of Monsters: The Collapse of the Congo and the Great War of Africa (2011). Hij is directeur van het Usalama Project, dat onderzoek doet naar gewapende groepen in Oost-Congo. „Afgelopen weekeinde namen de troepen van Ntaganda drie steden in, maar die zijn daarna heroverd door het leger. Duizenden mensen zijn op de vlucht geslagen en de prijzen in Goma zijn dramatisch gestegen.”

Is het escalerende geweld een gevolg van een vonnis van het Strafhof ?

„Na het vonnis werd de diplomatieke druk op de Congolese regering opgevoerd om Ntaganda te arresteren. Met zijn muiterij zei hij: ‘Als jullie me proberen op te pakken, zal ik om me heen slaan.’ Hij probeerde zijn kameraden van de militie CNDP, die in 2009 in het leger is geïntegreerd, te mobiliseren. Dit lukte aanvankelijk niet. Sommigen weigerden en een groot deel van de muiters liepen al snel weer over naar het leger. Ze waren ontevreden over de manier waarop de officieren hen behandelden en wilden niet sterven voor een muiterij die ze niet begrijpen.”

Toch heeft Ntaganda zondag drie steden ingenomen. Hoe kan dat?

„De afgelopen twee weken is Ntaganda’s persoonlijke strijd veranderd in een breder conflict. Zijn oude kameraden van de CNDP vrezen dat president Joseph Kabila de situatie aangrijpt om hun netwerk te ontmantelen en hun macht te breken. Hij heeft sommige oud-CNDP’ers opgepakt en anderen buiten de provincies Noord- en Zuid-Kivu ingezet. Dit leidde tot een nieuwe golf muiters, onder wie hoge officieren die de oproer van Ntaganda eerst afwezen.”

De voormalige strijders van de CNDP gedragen zich als brute leenheren in Noord- en Zuid-Kivu. Als onderdeel van het vredesakkoord van 2009 gingen ze op in het leger, maar daardoor hebben ze hun macht in Oost-Congo alleen maar verder kunnen uitbreiden. Ze bewaken de mijnen en controleren de smokkelroutes naar buurlanden. Ze beheersen daardoor feitelijk de lucratieve grondstoffenhandel.

Stearns: „Door de muiterij van Ntaganda te steunen, willen ze voorkomen dat hun macht wordt gebroken. Ntaganda kan niet honderden militairen hebben gemobiliseerd zonder hulp van politici en zakenlieden die er belang bij hebben het CNDP-netwerk in stand te houden.”

Wat kan president Kabila doen?

„Het leger mobiliseren is geen oplossing. Dan zou Kabila net zulke ongure figuren uit het leger moeten inzetten tegen Ntaganda, wat alleen maar tot meer instabiliteit en onveiligheid leidt. Bovendien is het leger sinds 2004 nooit sterk genoeg geweest om Ntaganda te verslaan. Dat was juist de reden om hem erin op te nemen.

„Op korte termijn moet Kabila aansturen op een akkoord met de voormalige officieren van de CNDP, zodat hun parallelle netwerken intact blijven. Daarbij kan Rwanda, als voormalige bondgenoot van Ntaganda, een belangrijke rol spelen. De Rwandese regering was geen voorstander van de muiterij en heeft mogelijk geprobeerd Ntaganda over te halen zich koest te houden.”

En op langere termijn?

„De enige echte oplossing is een sterkere staat en een sterker leger. Een zeer moeilijke opgave. Arrestatie van Ntaganda zou al grote winst zijn, hij moordt en plundert al jaren straffeloos. Er zijn al 1,2 miljoen ontheemden in Noord- en Zuid-Kivu. Door de nieuwe gevechtsronde kunnen er honderdduizenden bij komen. Maar Ntaganda kan alleen op een slimme manier worden gearresteerd, door de rest van de voormalige CNDP duidelijk te maken dat hun persoonlijke toekomst niet in gevaar is.”