Achttien jaar bij elkaar, maar geen verschoningsrecht

Mag de vriendin van een crimineel worden gedwongen tegen haar vriend te getuigen? Terwijl dat niet hoeft als ze getrouwd waren?

De Zaak. In een vol café in Den Bosch wordt een man doodgeschoten. De verdachte blijkt een gedetineerde op weekendverlof, die daar met zijn vriendin zat. De man is eerder veroordeeld voor doodslag met een vuurwapen. De vrouw wordt door de rechter-commissaris opgeroepen om te getuigen, maar weigert. Zij beroept zich op het verschoningsrecht voor partners. Zij woont al achttien jaar met de verdachte samen. Het stel heeft twee kinderen, die de verdachte ook heeft erkend.

Daarop wordt zij opgesloten, of, zoals dat formeel heet, in gijzeling genomen. Totdat ze praat. In totaal zit zij veertien dagen vast. Ze blijft echter zwijgen. De rechter zegt, tot in hoogste instantie, dat dit verschoningsrecht niet voor haar is bedoeld. De wetgever heeft dat met opzet beperkt tot gehuwden en mensen in een geregistreerd partnerschap. Ook gescheiden partners kunnen er bijvoorbeeld geen beroep op doen. Dus wie niet is getrouwd en niet geregistreerd samenwoont, moet gewoon getuigen. Zeker in zo’n ernstige zaak is dat een burgerplicht, die zwaarder weegt.

Wat is de rechtsvraag? De vrouw klaagt bij het mensenrechtenhof in Straatsburg dat de wet het mensenrecht op bescherming van het gezinsleven schendt. Zij vindt dat achttien jaar samenzijn – al is het dan ongeregistreerd – en twee kinderen feitelijk gelijk staat aan het huwelijk of geregistreerd partnerschap.

Haar advocaat wijst erop dat Nederland voor de belastingen, de sociale zekerheid en het huurrecht ook geen verschil maakt tussen ongeregistreerde samenwoners en getrouwde of geregistreerde stellen. Haar getuigenis was ook niet nodig om bewijs in de strafzaak te krijgen. Er waren genoeg andere getuigen.

Hoe liep de strafzaak af? De verdachte werd veroordeeld. Ook hij hield zijn mond tijdens het onderzoek. Het slachtoffer zou de vriendin hebben lastiggevallen. De politie wilde van zijn vriendin vooral weten of er sprake was van voorbedachten rade. Waarom had hij een wapen bij zich? Getuigen van de daad waren er genoeg. Het café zat vol.

Mag Nederland ongeregistreerde samenwoners dwingen tegen elkaar te getuigen? Het Hof in Straatsburg vindt de Nederlandse wet in orde, maar het is kantje boord. Tien rechters stemmen voor de Nederlandse regeling, zeven stemmen tegen. Nederland heeft hier een relatief grote eigen beoordelingsvrijheid, zegt het Hof. Er is in Europa namelijk geen consensus over verschoningsrecht voor partners. Nederland heeft een duidelijke afweging gemaakt tussen het belang van strafvervolging en bescherming van het gezinsleven. Het verschoningsrecht wordt keurig toegekend, maar formeel beperkt tot gehuwde of geregistreerde stellen.

Dat samenwonen zonder samenlevingsovereenkomst maatschappelijk (en dus juridisch) feitelijk hetzelfde is als gehuwd zijn of geregistreerd samenwonen, is niet juist. Het Nederlandse parlement mag huwelijk of registratie een speciale status toekennen. Voor een verschoningsrecht geeft de doorslag of het partnerschap een ‘openbare onderneming’ is met een pakket aan rechten en plichten van contractuele aard. Anders moet de rechter straks bij iedere relatie onderzoeken uitzoeken of verschoningsrecht van toepassing is. Wie niet trouwt of registreert, moet deze consequenties aanvaarden.

Folkert Jensma