Marten Toonder (1912-2005), satiricus van de romantische soort

Zelfportret

Vandaag is de honderdste geboortedag van de schrijver en tekenaar Marten Toonder (1912-2005). Toonder was, schrijft Marcel Möring, taalvernieuwer en satiricus die alle morele, ethische en maatschappelijke kwesties in na-oorlogs Nederland in zijn Bommelverhalen aan de kaak stelde.

Laten we nou eens níét de vraag stellen of Marten Toonder een schrijver was en van belang voor De Literatuur. Laten we in plaats daarvan de vraag stellen of hij misschien niet de grootste schrijver was van de afgelopen honderd jaar. En laten we dan niet de afgezaagde argumenten herhalen: dat hij zoveel uitdrukkingen en woorden heeft bijgedragen aan de taal en… Want hoe treffend ze ook zijn –‘een groot denkraam’, ‘een eenvoudige doch voedzame maaltijd’, de grootgrutter, de zielknijper en de bovenbaas – als argument voor zijn grootsheid zijn ze even dun als sleets. Die Toonderismen worden vooral gebruikt door de Olivier B. Bommels van de politiek en het zakenleven. Onze demissionair minister van Veiligheid en Justitie is de eerste aan wie ik denk. Maar die was dan ook in een vorig leven burgervader van Rommeldam.

Toonder was een satiricus van de romantische soort, een man die met opgetrokken wenkbrauw en een twinkeling in zijn ogen keek naar de wereld en zijn verwondering of afkeuring niet liet ontsporen in een kolk van woede en gesneer, maar vormgaf in allegorieën die rechtstreeks in verband staan met onze middeleeuwse literatuur. Zonder Van den vos Reynaerde geen Toonder.

De geschiedenis van de beer Bommel is net als die van de intelligente vos geen gezellige niets-aan-de-handfabel maar een satirische allegorie. Maar waar de vos sluw is omdat hij wordt gehaat, kan de Bommel zich een vorm van goedbedoelende naïviteit veroorloven die hem toestaat uit de door hem ontstane puinhopen te stappen zonder daar al te veel van te leren. Dat wij, en vrijwel alle Rommeldammers, ondanks zijn vrijwel constante falen van hem houden komt omdat hij een heer wil zijn. En dat herkennen wij. Wij worstelen allemaal met de beer en de heer in ons en het eerste krijgt te vaak de overhand over het laatste.

Abonnees kunnen het hele artikel hier lezen.

Dit artikel werd gepubliceerd in NRC Handelsblad op Woensdag 2 mei 2012, pagina 12 - 13.