Kunnen we niet gewoon gaan voetballen?

Goede diplomatieke betrekkingen met Europa en een gunstig verloop van het EK voetbal zijn Oekraïne heel wat waard. Misschien zelfs wel de vrijlating van de gevangen ex-premier Timosjenko.

A mock-up of a ticket for a Euro 2012 football championship match is seen at its presentation at the Olympic stadium in Kiev, April 23, 2012. REUTERS/Gleb Garanich (UKRAINE - Tags: SPORT SOCCER)

Correspondenten Rusland en Duitsland

Voordat ook maar één doelpunt is gevallen, heeft het EK voetbal al een winnaar: Joelia Timosjenko. Vanuit haar cel heeft de Oekraïense ex-premier het voor elkaar gekregen dat haar belangrijkste rivaal, president Viktor Janoekovitsj, internationaal in zijn hemd staat. Hij heeft de eerste gele kaarten op zak: het lijstje Europese beleidsmakers dat wegens de vermeende mishandeling van Timosjenko Oekraïne wil boycotten tijdens het aanstaande voetbalfestijn wordt alleen maar langer.

Het EK, dat op 8 juni in Polen en Oekraïne begint, moest een feestje worden voor Janoekovitsj – met voetbaldiplomatie zou zijn straatarme land in de nabije toekomst de Europese Unie (EU) worden binnengeloodst, was de gedachte. Maar nu dreigt het juist verder geïsoleerd te raken: zowel de Duitse bondskanselier Merkel als de voorzitter van de Europese Commissie Barroso zegt niet aanwezig te zullen zijn bij voetbalwedstrijden, voor zover die in Oekraïne worden gespeeld.

Ze zijn niet de enigen. Twee eurocommissarissen en de EU-buitenlandchef Ashton laten verstek gaan. En ook Nederland blijft weg bij de EK-wedstrijden in Oekraïne als de behandeling van Timosjenko niet zichtbaar verbetert, zei demissionair minister van Buitenlandse Zaken Uri Rosenthal (VVD) gisteren. Nederland speelt drie groepsduels in Charkov, de stad waar Timosjenko vastzit.

Het is vooral Berlijn dat het voortouw neemt in deze kwestie. In de Duitse pers wordt fijntjes geconstateerd dat Merkel het thema ‘mensenrechten’ heeft herontdekt, na het lange tijd te hebben verwaarloosd. Ze trekt daarbij op met de nieuwe Duitse president, Joachim Gauck, die vorige week onverwacht bedankte voor een top van Midden-Europese presidenten, later deze maand in het Oekraïense Jalta. Ook andere presidenten zeiden af.

Kiev beschuldigt Berlijn van „koudeoorlogstactieken”. „Sport is sport en politiek is politiek”, aldus een woordvoerder van het Oekraïense ministerie van Buitenlandse Zaken tegenover persbureau AFP. „Dit is allemaal niets minder dan kunstmatige manipulatie.” Maar een Duitse diplomaat zegt desgevraagd dat Merkel „begaan” is met het lot van Timosjenko. „De bondskanselier vreest dat de prille democratie van een belangrijk Oost-Europees land als Oekraïne wel eens in gevaar kan komen door het autocratische optreden van president Janoekovitsj.”

Niemand kan het daarmee oneens zijn. Sinds zijn aantreden als president in 2010 heeft Janoekovitsj veel verworvenheden van de – mede door Timosjenko geleide – Oranjerevolutie (2004) teruggedraaid. De mensenrechtensituatie en de persvrijheid in Oekraïne zijn drastisch verslechterd, de oligarchen hebben het weer voor het zeggen. Het democratiseringsproces dat onder de Oranje-leiders met horten en stoten op gang was gebracht, staat vrijwel stil.

De vraag is of het met wedstrijdboycots weer op gang zal komen. Bartosz Wielinski, commentator van het Poolse dagblad Gazeta Wyborcza, denkt van niet. Sterker nog: hij schrijft dat zulke acties Oekraïne eerder verder zullen doen „afdrijven in de richting van autoritarisme”. De pro-westerse gevoelens in het land zullen door een Europese afwijzing alleen maar afnemen. Het alternatief voor toenadering tot Europa is meer onderwerping aan Rusland – geen prettig vooruitzicht.

Uli Hoeness, die als voorzitter van Bayern München een belangrijk deel van de Duitse Mannschaft levert, vindt zo’n sportieve boycot ook onzin. „Het treft weliswaar ook de Oekraïense regering, maar toch vooral de burgers die zich op een voetbalfeest verheugen. Dat kan het doel niet zijn”, aldus Hoeness in een interview met Der Spiegel.

De fractievoorzitter van de Groenen in de Bondsdag, Renate Künast, riep Duitse voetballers op om tijdens het EK „een teken van solidariteit” te tonen met Timosjenko. Zoals het dragen van een oranje sjaal, het symbool van de Oranje-revolutie (en een kleine moeite voor Oranjefans). Commentator Wielinski vindt niet dat voetballers, maar juist beleidsmakers een signaal zouden moeten afgeven – door alsnog te komen, gekleed in een T-shirt met de tekst ‘Bevrijd Joelia’. Dat zou pas van lef getuigen.

Polen, mede-organisator van het EK, heeft Oekraïne zelf herhaaldelijk gewaarschuwd dat de kwestie-Timosjenko het imago van het land, en dus van het kampioenschap, beschadigt. Maar een Poolse buitenlandwoordvoerder noemde het idee van een boycot eerder deze week „absoluut ongerechtvaardigd”. Te meer daar Timosjenko zelf zou hebben aangegeven dat ze niet wil dat haar land „gijzelaar” wordt van haar persoonlijke lot. „Polen blijft trouw aan dit verzoek”, aldus de woordvoerder.

Bovendien zijn de Polen ronduit verbaasd over het hernieuwde mensenrechtenelan in Duitsland. Dat land heeft er immers geen moeite mee om zaken te doen met Rusland, waar het minstens zo slecht is gesteld met de „prille democratie”. Vorig jaar werd een dure gaspijpleiding geopend die, via de Oostzee, gas transporteert van Rusland naar Duitsland, een megaproject waar ook Nederland een aandeel in heeft.

En de Russische president Poetin heeft zijn eigen Timosjenko, in de gedaante van ex-oligarch Chodorkovski, die na een eveneens dubieus proces een lange celstraf uitzit. Gaan we, vraagt commentator Wielinski zich af, daarom in 2014 ook de Winterspelen in het Russische Sochi boycotten? Hij betwijfelt het. „Niemand wil het krachtige Rusland voor het hoofd stoten”, schrijft hij. „Maar Oekraïne is een land in de periferie, het zwarte gat van Europa.”

Sinds het proces tegen Timosjenko zijn de betrekkingen tussen Kiev en Brussel snel verslechterd. Eind vorig jaar staakte de EU al de onderhandelingen over een zogenoemd associatieverdrag, dat het noodlijdende Oekraïne grote handelsvoordelen zou hebben opgeleverd. Janoekovitsj is sindsdien niet meer welkom in Brussel. De president vestigde daarop zijn hoop op het EK, dat hem de kans gaf om opnieuw met Europese regeringsleiders in gesprek te raken – in de wandelgangen van voetbalstadions.

De Amerikaanse en Europese woede over het proces nam Janoekovitsj aanvankelijk op de koop toe. Door net te doen alsof hij bij gebrek aan Europese hulp meer naar Rusland moest leunen, hoopte hij de EU te porren tot actie. Maar die chantagepoging was te doorzichtig, ook omdat iedereen in Oekraïne ervan uitgaat dat alleen de EU een welvarende en stabiele toekomst van het land kan garanderen.

De hoop op toenadering werd vorige week verder de grond ingeslagen, toen Timosjenko naar buiten bracht dat ze is mishandeld. Ze zou zich hevig hebben verzet tegen cipiers die haar naar het gevangenisziekenhuis wilden overbrengen om haar te laten behandelen voor een ernstige hernia. Timosjenko, die naar eigen zeggen vreesde vergiftigd te worden, hield blauwe plekken over aan de worsteling en liet daarvan foto’s verspreiden door haar dochter.

De blauwe plekken misten hun uitwerking op de internationale gemeenschap niet. En een reeks mysterieuze aanslagen in de stad Dnjepropetrovsk, in het machtscentrum van Janoekovitsj, vervolmaakten het beeld van een land waar van alles duidelijk niet op orde is.

In een poging de brand te blussen, gelastte Janoekovitsj gauw een onderzoek naar de mishandeling van zijn rivaal. Tegelijk liet een van zijn naaste vertrouwelingen, vicepremier Chorosjkovski, weten dat Timosjenko vrijgelaten zou kunnen worden dankzij speciale wetgeving in het parlement, indien daarmee de betrekkingen tussen de EU en Kiev kunnen worden hersteld. Het was een proefballonnetje – de vicepremier trok zijn woorden vrijwel meteen in. Maar het signaal is veelzeggend: Europa en een gunstig verloop van het EK is Oekraïne heel wat waard, misschien zelfs wel de vrijlating van Timosjenko.

De aanwijzingen hiervoor zijn er al: Duitsland doet achter de schermen al langer pogingen om Timosjenko vrij te krijgen en haar in Berlijn te laten behandelen. De Duitse neuroloog Karl Max Einhäupl mocht haar al twee keer onderzoeken. Afgelopen weekend kondigde hij aan dat hij binnenkort opnieuw naar Oekraïne gaat, voor vervolgonderzoeken. Einhäupl is er voorstander van dat Timosjenko voor haar kwalen „in het buitenland” wordt behandeld. Lees: in zijn eigen ziekenhuis in Berlijn.

Ingewijden wijzen erop dat de reizen van Einhäupl niet goed mogelijk waren geweest zonder de instemming van het Kanzleramt. „Er wordt al maanden achter de schermen gewerkt aan een oplossing van deze zaak”, zegt een hoge overheidsfunctionaris. „De bondskanselier wil eerst en vooral dat Timosjenko vrijkomt en naar behoren behandeld wordt. Maar ze wil anderzijds de relatie met de Oekraïense regering niet in gevaar brengen. Dat ze de druk nu verhoogt, is onderdeel van het diplomatieke spel.”

De economische banden tussen Duitsland en Oekraïne zijn weliswaar niet zo belangrijk als die tussen Duitsland en Rusland, maar de wederzijdse handel is aanzienlijk. Het is op dit moment onwaarschijnlijk dat via die band – economische sancties bijvoorbeeld – de druk door Berlijn zal worden verhoogd. Dat kan ook Duitsland schade toebrengen.

Timosjenko naar Duitsland halen klinkt als een voor alle partijen gunstige oplossing: Janoekovitsj zou in ieder geval even van haar af zijn, Merkel zou goede sier maken met zo’n actie en het EK zou weer gaan over voetbal. Tot die tijd is het 1-0 voor Timosjenko.

Met medewerking van Stéphane Alonso