Herdenk 4 mei de slachtoffers

Er dreigt een hardnekkig misverstand over goed en fout in de oorlog. Het misverstand dat er geen morele en politieke scheidslijnen meer zouden zijn, omdat tussen zwart en wit alles min of meer grijs is. Ook de herdenkingen op 4 mei worden de laatste jaren steeds meer belast door het verlangen om de complexiteit van goed en fout onder de aandacht te brengen. Dit jaar lijkt de reeks incidenten zelfs langer dan ooit.

Op de Dam zou de 15-jarige achterneef van een SS’er die omkwam aan het oostfront, zijn gedicht Foute Keuze declameren. Na protest zag het Nationaal Comité 4 en 5 mei ervan af. Terecht. Nu draagt de achterkleindochter van een ‘goede’ politiecommissaris er voor. Op Texel wordt wél het woord gevoerd door de zoon van de NSB-burgemeester die het eiland bestierde. En in Vorden wordt, ondanks tegenstand, voor het eerst stilgestaan bij tien Wehrmachtsoldaten die er begraven liggen.

De motieven om de dodenherdenking te verbreden, zijn ongetwijfeld rechtschapen en historisch verantwoord. Op de vierde mei worden de Nederlandse slachtoffers in de oorlogen met Duitsland en Japan, en in de vredesoperaties nadien herdacht. Dat is een heel ruim perspectief.

Bovendien spoort deze brede aandacht met de stand van het historisch onderzoek. Het idee dat helden en verraders altijd zijn te onderscheiden, is sinds De donkere kamer van Damokles (1958) van W.F. Hermans al onhoudbaar. Maar de stroom publicaties over slachtoffers, daders, profiteurs én zwijgers in de oorlog wordt met de jaren alleen maar indrukwekkender. Dappere mensen zijn niet altijd goede mensen. Soms overigens wel. De speelfilm Süskind over de redder van vele Joodse kinderen uit de Hollandsche Schouwburg heeft die zuivere moed dit jaar aangrijpend in de bioscoop gebracht.

Maar deze kanttekeningen betekenen niet dat het antwoord op de primaire vraag naar de goede en de foute kant in de oorlog zodanig mag worden gerelativeerd dat er geen keuze meer overblijft of dat zwart zelfs wit wordt. De deportatie en vernietiging van de Joden, de foltering van (ideologische) tegenstanders, de plundering en gelijkschakeling van een pluriform land: dit ongekende geweld tegen honderdduizenden, vaak weerloze, slachtoffers valt niet te nuanceren. Zij die eraan meededen, om welke reden dan ook, stonden aan de verkeerde kant van de grens tussen goed en fout. Zij die zich toen hebben verzet, deden het juiste.

En zij die werden vermoord, in vernietigingskampen of gevangenis, worden herdacht. Die herdenking beoogt twee dingen: stilstaan bij de doden van het totalitaire regime en alert zijn op herhaling. De beulen en en de meelopers mogen niet worden vergeten. Maar wel op een ander moment. Op 4 mei moet Nederland alleen de slachtoffers herdenken.