Films over lsd: ik heb dus niets gemist

De aantrekkingskracht van de drug lsd is onderwerp van een documentaire en een filmcyclus in de Melkweg in Amsterdam.

Wat je angst inboezemt, oefent tegelijkertijd aantrekkingskracht uit. Een van de functies van cinema is dat je je deelgenoot kunt voelen aan dingen waar je in het normale leven niet over zou peinzen: landen op een strand in Normandië in 1944 bijvoorbeeld. Als bijna-geheelonthouder op het gebied van drugs kan ik me dus best verheugen op het kleine festival Films on dope, gewijd aan films waarin lsd een rol speelt.

Centraal staat de aardige, Duitse documentaire The Substance van Martin Witz, over de geschiedenis van lsd. Het goedje werd in 1943 bij toeval ontdekt door de Zwitser Albert Hofmann, die de filmmaker nog kon interviewen voor hij in 2008 op 102-jarige leeftijd stierf. Aanvankelijk stortte vooral de psychiatrie zich op lysergeenzuurdi-ethylamide, als middel om patiënten over de verdringing van traumatische herinneringen heen te helpen. De door lsd opgewekte associaties en visioenen zijn echter te bizar om de stof tot een betrouwbaar therapeutisch instrument te maken. Gelukzaligheid, een ander veel voorkomend effect, is niet het doel van psychiatrie. Dus daar was de toepassing van korte duur.

Wie nu aan lsd denkt, denkt aan een ‘recreatieve drug’. In de jaren zestig en zeventig bestond dit begrip nog niet, en het zou de voorvechters ervan ook onrecht hebben gedaan: voor hen was lsd niets minder dan een middel tot maatschappelijke omwenteling en collectieve ‘bewustzijnsverruiming’. De propagandist en theoreticus van deze stroming was de in 1996 overleden Amerikaan Timothy Leary, onder de befaamde slagzin „turn on, tune in, drop out”.

The Substance bevat archiefopnamen van de lsd-‘praktijk’ die Leary voerde in een landhuis, na wegens eerdere grootschalige experimenten van de Harvard Universiteit te zijn ontslagen. Onder zijn leiding gaf de ‘radical chic’ van die jaren zich aan bewustzijnsverruiming over, die van de Verenigde Staten een beter land moest maken. Leary lijkt op film trouwens een drammerig, autoritair ventje. Ongeveer tezelfdertijd werd het gebruik van lsd – vaak ‘acid’ genoemd – gedemocratiseerd: tienduizenden gebruikers togen in 1967 naar de ‘summer of love’ in San Francisco. Een wettelijk verbod liet niet lang op zich wachten.

De meeste films ‘on dope’ geven een beeld van deze vanuit hedendaags gezichtspunt merkwaardige, sterk utopische episode uit de geestesgeschiedenis. Regisseur Roger Corman probeerde in 1967 in The Trip de lsd-belevenis zelf in beelden te vangen, met Peter Fonda in de hoofdrol. Dat levert veel zuurtjeskleuren en geometrische patronen op, alsmede onduidelijke wandelingen door een bos waar zwarte ridders onderweg zijn. Het kost met de ogen van vandaag moeite je voor te stellen dat de bedoeling van Corman is om deze ervaringen positief voor te stellen – niet voor niets mag Fonda aan het eind in het echt met het meisje van zijn dromen naar bed. Eigenlijk is het vooral een religieuze film: Fonda’s maagdelijk witte kostuum is een symbool van onschuld.

De constructie van onschuld is ook de geheime agenda van Dennis Hoppers Easy Rider uit 1969, alweer met Peter Fonda. Dat is na al die jaren nog steeds een verrassend goede film. De lsd-trip is ook net iets minder stompzinnig verbeeld, met meer surrealisme. De onschuld wordt hier vermoord door de samenleving, als boeren de twee vrienden met hun motorfiets van de weg schieten.

De proclamatie van onschuld en zuiverheid brengt je niet ver in een boze wereld. Dat is de conclusie van de geestige film Fear and loathing in Las Vegas van Terry Gilliam uit 1998. Die eindigt met een prachtige boutade: in een harde tijd als de onze, waarin het leven een survivaltocht is geworden, is de door Leary aan de man gebrachte illusie van weinig nut dat er aan het eind van de tunnel des levens iemand of iets met een lampje staat. De jaren zestig en hun illusies liggen vér achter ons.

Als geheelonthouder kan ik na het zien van deze films dus concluderen niets te hebben gemist wat nu nog van waarde had kunnen zijn. Dat vermoedde ik trouwens al, ook ten aanzien van landen in Normandië. Toch een beetje jammer.

The Substance. Films on dope. 3/5-31/5 in Melkweg Cinema Amsterdam. Inl.: melkweg.nl ***