Ook wijsheid achteraf is wijsheid

De Koran telt 114 soera’s, de Bijbel telt 66 boeken. Stel: de tijd is rijp voor een nieuwe canon van wijsheidsliteratuur, voor een universele levensvisie. Welke teksten verdienen hierin dan een plek? Vandaag leggen we deze vraag voor aan Douwe Draaisma (1953). Draaisma is psycholoog. Hij schreef onder meer Waarom het leven sneller gaat als je ouder wordt (2001) en Vergeetboek (2010). Hij beveelt dit boek aan: Gilead (2004) van Marilynne Robinson.

„Deze roman was een tip van een dierbare vriendin. Als ik het zelf had opgepakt in een boekwinkel had ik het teruggelegd, denk ik. Op het eerste gezicht ademt het een nogal religieuze sfeer. Maar het christendom is vooral context, ook voor seculieren is het zeer interessant.

„De verteller is John Ames, een predikant van 76. Hij weet dat hij niet lang meer zal leven en hij wordt bestormd door herinneringen en mijmeringen. Uit een laat huwelijk heeft hij nog een zoontje van zeven. Aan hem schrijft hij een brief, te lezen als de jongen volwassen is. Het is dagboek, levensverhaal, goede raad, testament. Het gaat over overdenken wat er in je leven is gebeurd als je oud bent.

„Er gebeurt ontzettend veel in dat hoofd. In het geheugen van die dierbare oude man is het een drukte van belang. De herinneringen zijn niet spectaculair, al herinnert Ames zich ook hoe hij als kind met zijn vader zocht naar het graf van zijn grootvader, die nog in de Amerikaanse Burgeroorlog had gevochten. Uit zijn herinneringen zijn de ergste emoties verdwenen. Daardoor ziet hij dat sommige van zijn daden onterecht waren. Hij krijgt meer inzicht in de motieven van een ander. Hij erkent eindelijk dat hij eigenlijk altijd jaloers is geweest op zijn beste vriend.

„En hij neemt de tijd, je wordt gedwongen mee te gaan in dat trage tempo. Het is even wennen in de eerste dertig bladzijden, dan ga je erin mee, of je houdt op met lezen. Het is als een retraite, een paar dagen in een klooster.

„Het boek kreeg de Pulitzerprijs en het is zelfs een favoriet boek van Obama. Die lijkt me ook iemand die nadenkt over de grote lijnen in zijn eigen leven.

„Kierkegaard heeft die beroemde regel ‘Het leven kan alleen achterwaarts begrepen worden, maar moet voorwaarts geleefd worden’. Als geheugenpsycholoog intrigeren me herinneringen die in de loop van je leven haast onmerkbaar veranderen – niet omdat er aan het verleden iets verandert, maar omdat je zelf verandert. Je herinnert je je ouders anders zodra je zelf kinderen hebt. Ook wijsheid achteraf is wijsheid. In de Bijbel zou Gilead tussen Spreuken en Prediker passen.”