Kunst als vrolijke sisyfusarbeid

De film Der Lauf der Dinge van het duo Peter Fischli en David Weiss laat zien hoe tragisch onbegrijpelijk de wereld kan zijn. Ze koppelden sentiment perfect aan ironie.

De Zwitserse kunstenaar David Weiss is op 27 april in zijn woonplaats Zürich aan kanker overleden. Hij was 65 jaar. David Weiss vormde sinds de jaren tachtig samen met Peter Fischli het duo Fischli/Weiss. Samen zijn zij verantwoordelijk voor een aantal van de grappigste, spannendste en ontroerendste kunstwerken uit de afgelopen decennia. Sentiment en ironie gaan in hun werk een ongemakkelijk verbond aan. Zonder een zekere pijn in het hart is er niet naar te kijken.

Hun beroemdste werk is de dertig minuten durende film Der Lauf der Dinge, voor het eerst vertoond op de Documenta in 1987 en op dvd een van de best verkochte kunstfilms aller tijden, ook populair buiten de kunstwereld. Het idee werd gestolen door autofabrikant Honda voor een reclamefilm.

Der Lauf der Dinge lijkt een lange kettingreactie waarin alledaagse voorwerpen als vuilniszakken, flessen, ladders en autobanden in beweging worden gebracht door zwaartekracht, water, vuur, ijs in een scala aan chemische processen. Der Lauf der Dinge is een Hitchcock-film met in plaats van acteurs dingen in de hoofdrol genoemd, zo spannend en verbluffend is het om te kijken naar al die fluitketels, bezems en potten die in een verlaten loods van het begin naar het einde dansen. Het lijkt wel een samenvatting van het leven. De Amerikaanse filosoof Arthur Danto vergeleek de film met de uitroep van Macbeth over het leven: „It is a tale told by an idiot, full of sound and fury, signifying nothing.”

De hele wereld nog eens herhalen of samenvatten, dat lijkt de motor achter meer werken van Fischli en Weiss. Hun kunst is een soort vrolijke sisyfusarbeid. Het eerste werk dat ze samen maakten was de Wurstserie, een serie foto’s waarin met plakjes worst, augurken en sigarettenpeuken auto-ongelukken en bruiloften werden nagespeeld. Daarna volgden dingen nagemaakt in zwart rubber of in beschilderd plastic, die met het oog niet van echt te onderscheiden waren. Later bouwden ze in musea, waaronder Boijmans Van Beuningen, tentoonstellingen in opbouw na: de zaal zag eruit alsof een tentoonstelling werd ingericht, maar alle daarvoor nodige gereedschappen, verfpotten en kopjes koffie waren nagemaakt.

In hun foto’s en films richten Fischli en Weiss zich op het onderzoeken van schoonheid, een fenomeen dat in de beeldende kunst van raison d’être een probleem is geworden. Berucht zijn de series Flughafen en Sichtbare Welt, waarin de wereld zoals die zich aan een camera voordoet schijnbaar lukraak is vastgelegd. Een auto langs een weiland, een paard in de wei. Schapen in de wei. Bomen. Piramiden. Bergen. Tankstations. Boten. Het Centre Pompidou. Het Louvre. Een absurd onvolledige volledige verzameling. Het is alles en niets, niets en alles, telkens weer in het werk van dit sisyfusduo. Naast werken van beeld zijn er werken van taal. In boeken en op muren schreeft het duo vragen die van banaal naar diepzinnig gaan en dat onderscheid weer opheffen. Heeft alles wat op tv komt met mij te maken? Waarom is de aarde geen kubus? Waarom weet ik altijd alles beter? Kent mijn auto mij? Voor hun installatie van vragen op de biënnale van Venetië kregen ze in 2003 de Gouden Leeuw.