De burger is de grootste graaier

Niet alleen frauduleuze bestuurders, maar wij allemaal werken mee aan het verval van de democratie.

Bestuurskundige

Op maandagochtend 29 augustus 2011 verliest een geldtransport enkele tienduizenden euro’s. Ter hoogte van Maastricht ligt de A2 bezaaid met bankbiljetten. Verkeerschaos is het gevolg. Automobilisten parkeren hun wagens lukraak en graaien naar believen naar de rondwapperende biljetten. Een buitenkansje. Gratis geld. Het is exemplarisch voor de crisis in onze verzorgingsstaat en democratie: financiële prikkels wakkeren het toch al ruim aanwezige individualisme verder aan.

Marjolijn Februari verweet zelfzuchtige bestuurders en politici vorige week in deze krant de crisis. Gecorrumpeerd door macht en geldbelust vergeten ze het publieke belang en lappen ze de rechtsstaat aan hun goed gelooide laarzen. Tot nu toe, zo stelt Februari, is dit gedrag voorbehouden aan „nette mensen zoals wij”. Maar eerdaags zal het gedrag doorsijpelen naar de man in de straat. Berg je dan maar.

Zover is het allang. Sterker nog, het zelfzuchtige gedrag van burgers duwde de verzorgingsstaat naar het randje van de afgrond. De zelfzucht die ons parten speelt, is namelijk inherent aan democratie. Althans, als we Alexis de Tocqueville (1805-1859) moeten geloven. Hij stelt dat individualisme een van de belangrijkste kenmerken van de democratische samenleving is. Omdat mensen steeds meer gelijk worden onder democratisch gesternte, worden ze ook steeds minder afhankelijk van elkaar. Hiërarchische afhankelijkheidsrelaties, zoals bijvoorbeeld tussen de landheer en de boer, verdwijnen. Mensen interesseren zich alleen nog voor het wel en wee van een kleine kring van familie en vrienden. Er ontstaan microsamenlevingen waarin mensen zich afkeren van de samenleving als geheel. De overheid is verantwoordelijk voor de samenleving als geheel, het publieke belang. Een overheid die zich gulzig van die taak kwijt. En hoe meer de overheid zich ontfermt over de publieke zaak, hoe minder mensen dat zelf hoeven te doen en hoe meer ze zich op hun eigen belangen, wensen en verlangens kunnen richten.

Onze democratie en verzorgingsstaat in een notendop: een gulzige overheid die maar al te vaak gulzige of zelfzuchtige burgers tegenover zich vindt. Zo kan het gebeuren dat de gastouderschapvergoeding, waarmee ouders ‘oppas’ voor hun kinderen konden betalen, voor een groot deel naar opa’s en oma’s gaat die toch al op hun kleinkinderen pasten. De regeling kost een half miljard euro meer dan begroot en wordt gezwind versoberd. Zo kan het gebeuren dat de overheid huiswerkbegeleiding betaalt voor te drukke kinderen van te drukke tweeverdieners. Wel gaat het uit hetzelfde budget voor kinderen van alleenstaande moeders die zwaardere problemen hebben en waar nu geen geld meer voor is. Zo kan het gebeuren dat je aan de bak kan in de sociale werkplaats in het kader van de WSW. Je krijgt 125 procent van het minimumloon en hebt goede arbeidsvoorwaarden. Dat er in de toekomst geen middelen meer zijn om mensen met een hogere productiewaarde 100 procent van het minimumloon te betalen, of om mensen die überhaupt nergens worden aangenomen een plek te geven, soit.

Daar komt bij dat we nauwelijks bereid zijn te investeren in onszelf. De introductie van de eigen bijdrage GGZ laat zien dat we baten al minder waarderen als we zelf voor de kosten op moeten draaien. Psychische zorg genieten we zolang een ander ervoor betaalt. Hetzelfde zagen we toen verzekeraars vorig jaar dreigden de cursus om te stoppen met roken niet meer te vergoeden. Massaal schreven mensen zich in om de cursus nog publiek vergoed te volgen. De samenleving mag opdraaien voor onze studiekosten, zolang wij de baten maar mogen genieten. De FNV-leden die onder de noemer ‘solidariteit’ vooral voor hun eigen belangen opkomen, symboliseren de malaise. Zolang anderen betalen, is solidariteit een goedkoop goed.

Zo is onze democratische verzorgingsstaat verworden tot een mechanisme om de negatieve consequenties van ons eigen handelen op elkaar af te wentelen, dan wel een vergoeding te claimen voor vrijwel ieder probleem dat ons overkomt. Dat is niet langer houdbaar. We vragen, claimen, eisen en willen gezamenlijk meer dan we er individueel voor kunnen en willen betalen. Zo betalen we in 2020 waarschijnlijk 20 procent van ons bruto inkomen aan AWBZ-premie. Dat is niet op te brengen. Paradoxaal genoeg probeert de Rijksoverheid daaraan te ontsnappen door mensen met financiële prikkels te stimuleren om minder gebruik van publieke diensten te maken. Maar financiële prikkels wakkeren per definitie het toch al ruim aanwezige individualisme aan. Zo versterkt de crisis in de verzorgingsstaat (te duur) de democratische crisis (excessieve focus op eigenbelang).

Toch rust er een taboe op het aanspreken van de zelfzuchtige burger. Bij ieder nieuw bezuinigingsvoorstel schermen oppositie en belangenclubs met schrijnende gevallen. Het punt is echter niet dat er schrijnende gevallen zijn, het punt is dat er te veel mensen van regelingen gebruikmaken, waardoor er voor de schrijnende gevallen geen geld meer overblijft. Zowel in de Jeugdzorg als in de sociale zekerheid, het passend onderwijs en bijvoorbeeld de Wajong, lijden de mensen voor wie de verzorgingsstaat ooit bedoeld was, onder mensen die menen dat de verzorgingsstaat voor hen persoonlijk bedoeld is.

Zo schatten we ons eigen belang structureel verkeerd in en kunnen we het publieke belang nog nauwelijks herkennen, erkennen en definiëren. En net als bestuurders die Februari aanhaalt, is het volgen van de wet geen vanzelfsprekendheid. Wie kent er immers niet iemand die zijn huis door zwartwerkende Polen heeft laten opknappen? Wie zou niet uitstappen om de rondwapperende biljetten binnen te hengelen? Wie heeft er zelf nooit zwartgewerkt of creatief zijn belastingformulier ingevuld?

Februari heeft gelijk. Zelfzucht is de nagel aan de doodskist van onze democratische samenleving. Machthebbers die publieke middelen verspillen zijn echter van alle tijden. Het is het zelfzuchtige volk dat democratie definieert. Frauduleuze politici en bestuurders mogen in de schijnwerpers staan, in de schaduw werken we allemaal mee aan het verval van verzorgingsstaat en democratie. En die massaliteit maakt dat het effect op de duurzaamheid van de verzorgingsstaat veel groter is dan het effect van de bestuurders die Februari zelfzucht verwijt. Bovendien gaat het ten koste van diegenen die de zorg van de staat het hardste nodig hebben. Willen we dat in de toekomst voorkomen, dan moeten we onze blik verschuiven van de breed uitgemeten fraude van bestuurders en politici naar de impliciete en massale neiging om de publieke zaak met de kortetermijnbevrediging van onze privébehoeften te verwarren.