De bevestigingsfout

Gehrer wil afvallen. Hij kiest voor een willekeurig dieet. Iedere morgen staat hij op de weegschaal. Als hij in vergelijking met de vorige dag is afgevallen, veroorlooft hij zich een glimlach en schrijft hij het resultaat toe aan het succes van het dieet. Is hij aangekomen, dan doet hij het af als een normale schommeling en vergeet het. Maandenlang leeft hij in de veronderstelling dat het dieet werkt, hoewel zijn gewicht min of meer constant blijft. Gehrer is het slachtoffer van de Confirmation Bias (bevestigingsfout) – zij het in een onschuldige vorm.

De Confirmation Bias is de oervorm van alle denkfouten – de neiging nieuwe informatie zo te interpreteren dat die met onze bestaande theorieën, levensbeschouwing en overtuigingen overeenkomt. Anders gezegd: nieuwe informatie die in tegenspraak is met onze bestaande meningen (in het vervolg aangeduid als Disconfirming Evidence, omdat er nog geen betere term voor is), filteren we weg. Dat is gevaarlijk. „Feiten houden niet op te bestaan alleen maar omdat ze worden genegeerd”, zei Aldous Huxley. Toch is dat precies wat we doen. Superbelegger Warren Buffett bevestigt het: „Mensen zijn meesters in het zó filteren van nieuwe informatie dat hun opvattingen intact blijven”.

In de economie is de Confirmation Bias een ware pest. Een voorbeeld. De raad van commissarissen besluit tot een nieuwe strategie. In het vervolg worden alle tekenen die op het succes ervan duiden, uitbundig gevierd. Waar men ook kijkt, overal is meer dan genoeg bewijs voorhanden dat de strategie functioneert. Aanwijzingen voor het tegendeel worden of helemaal niet opgemerkt of resoluut afgedaan als een ‘speciaal geval’ of een ‘onvoorziene moeilijkheid’. De raad van commissarissen is blind voor Disconfirming Evidence.

Wat staat ons te doen? Wordt iets een ‘speciaal geval’ genoemd, dan loont het de moeite beter te luisteren. Vaak verbergt zich daar gewoon Disconfirming Evidence achter. Doe als Charles Darwin. Hij heeft zich er vanaf zijn jeugd op toegelegd de Confirmation Bias systematisch te bestrijden. Elke waarneming die zijn theorie tegensprak, nam hij bijzonder serieus. Hij had altijd een aantekenboekje bij zich en dwong zichzelf om een waarneming die in tegenspraak was met zijn theorie binnen een half uur te noteren. Hij wist dat het brein Disconfirming Evidence na een half uur actief ‘vergeet’. Hoe zekerder zijn theorie hem leek, hoe ijveriger hij op zoek ging naar waarnemingen die de theorie tegenspraken. Chapeau!

Hoeveel overwinning het kost om je eigen theorie in twijfel te trekken, laat het volgende experiment zien. Een professor legde zijn studenten de getallenreeks 2-4-6 voor. Ze moesten de daaraan ten grondslag liggende regel zien te vinden, die de professor op de achterkant van een blad papier had geschreven. De proefpersonen moesten het volgende getal noemen, waarna de professor zou antwoorden met: „In overeenstemming met de regel” of „Niet in overeenstemming met de regel”. Ze mochten zoveel getallen noemen als ze wilden, maar slechts eenmaal naar de regel raden. De meeste studenten zeiden 8, de professor antwoordde „ In overeenstemming met de regel”. Om zekerheid te krijgen, probeerden ze ook 10, 12, en 14. De professor antwoordde elke keer: „In overeenstemming met de regel”, waarna de studenten tot de eenvoudige conclusie kwamen: „Dan luidt de regel: tel 2 op bij het laatste getal.” De professor schudde zijn hoofd.

Er was maar één gewiekste student die de opgave anders aanpakte. Hij probeerde het met 4. De professor zei: „Niet in overeenstemming met de regel.” „7?” „In overeenstemming met de regel.” De student probeerde het nog een tijdje met allerlei andere getallen: min 24, 9, min 43. Kennelijk had hij een idee, dat hij probeerde te falsifiëren. Pas toen hij geen voorbeeld van het tegendeel meer kon vinden, zei hij: „De regel luidt: het volgende getal moet hoger zijn dan het vorige.” De professor draaide het papier om en dat was precies wat er stond.

De Zwitserse schrijver Rolf Dobelli schrijft vanaf vandaag wekelijks een column over denkfouten. Binnenkort verschijnt bij De Bezige Bij van zijn hand De kunst van het heldere denken. 52 denkfouten die u beter aan anderen kunt overlaten