Blinde dwingt China in het beklaagdenbankje

Deels op eigen houtje wist de blinde mensenrechtenactivist Chen Guangcheng zijn huis te ontvluchten. China en de VS hebben nu een probleem.

Chinees paramilitair bewakingspersoneel marcheert voor de Amerikaanse ambassade in Peking, waar dissident Chen Guangcheng, naar wordt aangenomen, zit. Rechts betogers in Hongkong met afbeelding van Chen en gezin Foto’s AFP en AP

De blinde Chinese mensenrechtenactivist Chen Guangcheng (41) heeft met zijn spectaculaire ontsnapping naar Amerikaans grondgebied in Peking de aandacht binnen de Chinese betrekkingen met de Verenigde Staten opnieuw gevestigd op de mensenrechten.

Over het lot van een van China’s bekendste mensenrechtenactivisten wordt sinds zondag onderhandeld door een Amerikaanse topdiplomaat, die dit weekeinde haastig naar Peking werd gestuurd, en de Chinese autoriteiten. Met zijn goed voorbereide actie heeft Chen de Chinese autoriteiten in verlegenheid gebracht en de tot nu toe zwijgzame regering-Obama voor een dilemma geplaatst.

Chen en zijn familie politiek asiel verlenen in de VS zal zeker leiden tot een botsing met assertief en zelfbewust China, waar op dit moment een gevoelige machtswisseling aan de gang is. Mocht Obama Chen wegsturen uit de Amerikaanse ambassade, waar hij naar wordt aangenomen verblijft, dan zal hem dat in dit verkiezingsjaar op scherpe kritiek komen te staan. Niet alleen van Republikeinse zijde, maar ook van de media en mensenrechtenorganisaties.

Als voor woensdag de geheime onderhandelingen tussen de Amerikaanse diplomaat Kurt Campbell en zijn Chinese gesprekspartners geen bevredigend resultaat opleveren, zal Chens vlucht ook de jaarlijkse Amerikaans-Chinese top overschaduwen.

De ministers van Buitenlandse Zaken en Financiën, Hillary Clinton en Timothy Geithner, willen de ‘strategische dialoog’ gebruiken om China’s steun te verwerven in een reeks van buitenlandspolitieke (Iran voorop) en economische kwesties. Mensenrechten stonden nadrukkelijk niet op de agenda, maar kunnen nu niet onbesproken blijven.

Stukje bij beetje wordt duidelijk hoe spannend Chens ontsnapping uit zijn zwaar bewaakte huis en zijn omsingelde dorp – Linyi in Shandong – is geweest.

Volgens Hu Jia, de mensenrechtenadvocaat die zelf lang in de gevangenis heeft gezeten, heeft de blinde Chen het eerste deel van zijn tocht alleen afgelegd. Op de tast en op zijn gehoor vond hij een weg over muren, beekjes en een rivier naar de weg waar een auto klaarstond.

„Hij was wel 200 keer gevallen, maar hij kent dat gebied heel goed omdat hij daar is opgegroeid”, aldus Hu Jia, die dit weekend 24 uur is verhoord door de politie. De chauffeur van de auto die Chen naar Peking bracht, de lerares Engels He Peirong, zit nog vast.

Hu Jia vertelde dat Chen al eerder pogingen heeft gedaan te ontsnappen aan zijn hardhandige bewakers, die niet alleen de familie Chen mishandelden, maar ook bezoekende medestanders, diplomaten, journalisten en de Hollywoodacteur Christian Bale. Ook Chens zesjarige dochter werd regelmatig hardhandig aangepakt door agenten van de beruchte paramilitaire politiedienst.

Dat de laatste poging wel succesvol was, kwam omdat Chen ziek was en de dagen voorafgaand aan zijn vlucht in bed lag. Volgens Hu wist hij de bewakers, door de ziektesymptomen te overdrijven, te misleiden. Hu omschreef de conditie van zijn vriend als fysiek zwak – „hij trilde over zijn hele lichaam” – en psychisch sterk. Hoe Chen in de Amerikaanse ambassade is gekomen is nog onduidelijk.

Op een van de onderduikadressen in Peking maakte Chen een videoboodschap die door de internationale tv-stations de afgelopen dagen is uitgezonden. Daarin vertelde hij hoe zijn familie en hij werden mishandeld. Hij riep ook de Chinese premier Wen Jiabao te hulp. Wen heeft de afgelopen maanden regelmatig gepleit voor hervormingen van het politieke systeem en voor de toepassing van de beginselen van de rechtsstaat.

Chen bekritiseerde in zijn boodschap de rechteloosheid in China en hekelde de onwettelijke huisdetenties, de verdwijningen, de nachtelijke arrestaties en de zogeheten zwarte gevangenissen waar Chinezen die zich in Peking willen beklagen over regionale bestuurders worden opgesloten. Hij riep Wen op zijn ideeën over politieke en justitiële hervormingen in de praktijk te brengen.

In een gesprek met een Chinese website in de VS zei Hu Jia dat zijn vriend Chen liever niet naar de VS gaat, maar in China wil blijven omdat hij het gevoel heeft dat hier „het moment van grote veranderingen niet ver weg meer is en omdat hij vertrouwen heeft in premier Wen Jiabao”. Hoe realistisch dat vertrouwen is, blijft de vraag, want Wen gaat eind dit jaar met pensioen.

De sinds zijn vijfde jaar blinde Chen Guangcheng is in China en de VS een van de bekendste en meest uitgesproken tegenstanders van de uitwassen van de één-kindpolitiek, zoals de gedwongen abortussen van niet toegestane tweede foetussen. Hij voerde op het platteland ook campagnes tegen gedwongen abortussen en sterilisatie van vrouwen.

Als ‘blote-voetenadvocaat’ zette hij zich ook in voor boeren die verwikkeld waren in conflicten over landonteigeningen met de overheid. Jarenlang had Chen met deze campagnes ook de sympathie van de Chinese staatsmedia en van leiders in de top van de Communistische Partij van China. Maar toen Time hem in 2005 onder de 100 meest invloedrijke mensen in de wereld schaarde, veranderde het klimaat. Hij kreeg eerst vier jaar gevangenisstraf en daarna een zware vorm van huisarrest. Hij mocht zelfs zijn tuin niet meer in.