‘Waarom heffen we alle pensioenfondsen niet op?’

Lex Hoogduin vindt bezuinigen belangrijk maar hervormen nog belangrijker. Nederland moderniseren noemt hij dat. Het voormalige directielid van DNB schuwt rigoureuze en gevoelige maatregelen zeker niet.

Lex Hoogduin: ‘Het beleid van de Europese Centrale Bank trekt de eurozone verder uit elkaar.’
Lex Hoogduin: ‘Het beleid van de Europese Centrale Bank trekt de eurozone verder uit elkaar.’ Foto Maurice Boyer

Dit interview kwam, zoals zo veel deze week, chaotisch tot stand. Tijdens het eerste gesprek op woensdag is Lex Hoogduin somber. Het gesprek is gebaseerd op de premisse dat de politiek hopeloos verdeeld is. Een akkoord over bezuinigen en hervormingen lijkt onhaalbaar ver weg. Het gesprek gaat over hoe schadelijk het is voor de euro en Europa als ook Nederland zich tegen de 3-procentsnorm keert. Over hoe slecht het voor de Nederlandse economie is als broodnodige hervormingen worden uitgesteld.

Twee dagen later is alles anders. De Kunduz-coalitie heeft elkaar gevonden en in recordtempo een pakket maatregelen opgesteld. Op vrijdag is Hoogduin, die zijn ambitie om president van de centrale bank te worden geblokkeerd zag door het inmiddels gevallen kabinet, vrolijker.

Wat is dit akkoord waard?

„Dit is goed nieuws. Laat dat duidelijk zijn. Het laat zien dat in ieder geval vijf partijen in de Nederlandse politiek de Europese begrotingsregels erkennen en het maakt een begin aan de modernisering van Nederland. Het is een goede intentieverklaring, maar nu moeten ze wel doorzetten. Nederland kent een aantal instituties die de kracht van het land waren, maar die worden ingehaald door de werkelijkheid en aan verandering toe zijn. De woningmarkt. De arbeidsmarkt. De zorg. Het pensioenstelsel. Er is nu een duidelijk verhaal waar de partijen mee naar de kiezer kunnen gaan. Kiest u voor modernisering en het respecteren van Europese regels, of opteert u voor de andere koers van de PVV, SP en nu ook PvdA?”

Is Nederland nu van het Brusselse strafbankje af?

„Het is te vroeg om dat te zeggen. De Europese Commissie zal pas met een definitief oordeel komen als de begroting voor 2013 is vastgesteld. Als de verkiezingsuitslag leidt tot een kabinet dat vrolijk van deze plannen afwijkt dan zal Brussel net zo hard straffen.”

Is het noodzakelijk dat het tekort in 2013 onder 3 procent ligt?

„De neiging om regels terzijde te willen schuiven als ze niet uitkomen is logisch, maar daarmee is de functie van de regel weg. Dan haal je de orde onderuit en als je dat overdrijft, zelfs de beschaving. Want op elk moment is er altijd een oplossing die optimaler is dan de regel. Daarom zeg ik: je moet benadrukken dat je je aan de regels houdt. Je kan ze best schenden, zolang je spoedig toegeeft dat het een schending is. Als Nederland zich weinig meer aantrekt van de 3-procentsnorm, gaan andere landen dat ook doen. Dan zullen de financiële markten zich realiseren dat landen als Spanje en Italië hun schulden minder snel afbouwen en dus meer financiering nodig hebben. Het risico bestaat dat die landen dan noodsteun nodig hebben. Dus Duitsland moet weer over de brug komen. Dan ontstaat er op de markten twijfel over het voortbestaan van de euro. Krijgt Duitsland een groot reddingspakket nog een keer door het parlement? Europa is dan heel kwetsbaar.”

Misschien valt het mee. De Nederlandse rente daalde ook voor het akkoord van gisteren alweer.

„Zo werkt het niet. Je valt als land niet meteen neer, maar je maakt je kwetsbaar voor zaken waar je geen greep op hebt. Vergelijk het met slechte eetgewoonten. Je valt niet meteen dood neer, maar ze maken je kwetsbaar.”

Stel, u bent onze Mario Monti, de leider van ons zakenkabinet. Wat zou u doen?

„Ik denk dat het voor Nederland heel belangrijk is om niet op de technocratische toer te gaan. Nederland is heel gefragmenteerd: de politiek, de kiezer, de polder. Het voelt als 1980. Toen was er ook een negatieve stemming over de toekomst. We zaten vast. Nu is er weinig vertrouwen in de banken, in de financiële sector en in de toekomst in het algemeen. De enige manier om er uit te komen is om brede consensus te zoeken. We krijgen onvermijdelijk een jaar of vier zeer lage groei. Daar word je niet vrolijk van. De werkloosheid stijgt. De koopkracht daalt. Maar je moet door die zure appel heen bijten.”

Is dat erg? We zijn niet arm.

„Dat klopt. Eigenlijk moet je je economie niet zo inrichten dat tegenvallende groei het land in een sfeer van nationale crisis dompelt. Het probleem is niet dat wij op de pof hebben geleefd. Het probleem is dat wij vooruitliepen op een groei die er niet was. De verwachtingen op bijvoorbeeld de huizenmarkt was dat de prijzen zouden blijven stijgen. Je zou je huis lekker kunnen gebruiken voor een tweede hypotheek en dat geld gebruiken om te besteden. Die knop moet om. Ook bijvoorbeeld bij onze verwachtingen over pensioenen. Je kan niet meer rekenen op 70 procent van je laatst verdiende loon. Maar dat moet niet leiden tot een pessimisme dat het tot in de lengte der tijden alleen maar slechter wordt.”

Hoe ziet uw remedie eruit?

„Je moet het tekort terugdringen, je moet moderniseren en je moet proberen Nederlanders positief naar de toekomst te laten kijken. Maar die dingen staan op gespannen voet met elkaar. De overheid moet terug. Dat kost groei. Punt. De reden om te bezuinigen is simpel: we zijn per saldo zes jaar aan economische groei misgelopen waar we wel op gerekend hadden, ook in de overheidsfinanciën. Het is onwaarschijnlijk dat we die gemiste groei weer gaan inhalen, maar de overheid heeft zijn uitgaven daar nog niet daar aangepast.

„Reken even mee. We hebben door de crisis 12 procent groei gemist. Het bbp is 600 miljard euro, dus Nederland is 72 miljard aan inkomen misgelopen. De helft gaat ruwweg als belasting naar de overheid. Dus je zit met een gat van 36 miljard. Rutte wilde de eerste keer 18 miljard bezuinigen. Dus er staat nog 18 miljard open. Als je zo’n gat moet dichten doet dat pijn.”

Keer op keer hamert Hoogduin op de noodzaak van evenwicht in 2015. Hij gelooft niet in het model dat de economie eerst gestimuleerd moet worden. „Sproeien om te groeien werkt niet”, zegt hij. De voormalig centralebankier is er wel van overtuigd dat de economie op den duur met 2 procent per jaar kan groeien. Hoe dat precies moet, laat hij over aan ondernemers. Extreme hervormingen schuwt hij niet. „Je zou bijvoorbeeld best traditionele pensioenfondsen kunnen laten verdwijnen.”

Pardon?

„Nederland heeft een gekke financiële structuur. We sparen via pensioenen best veel, maar dat wordt allemaal in het buitenland belegd, waardoor ons bankwezen afhankelijk is van buitenlandse financiering. Zou het mogelijk zijn om die spaartegoeden beter aan te laten sluiten op onze schulden? Stel dat alle Nederlanders naast een basispensioen verplicht moeten sparen, net zoals ze zich verplicht tegen autoschade moeten verzekeren. Je zou de schotten moeten verwijderen tussen de geldpotten die we gebruiken voor ons huis, onze zorg en ons pensioen.”

Ons pensioenstelsel is toch het beste ter wereld?

„Hier geldt de wet van de remmende voorsprong. Waarom wil je solidariteit? Om risico’s af te dekken. Maar dat kan je net zo goed individueel doen bij banken en verzekeraars. Daar heb je geen pensioenfondsen voor nodig. Ik weet wel waar ik mijn geld wil stallen als ik kan kiezen tussen een individueel pensioenplan bij een bank of verzekeraar, en, bijvoorbeeld, het kapperpensioenfonds waar ik de risico’s deel van de kappers. Zeker als ik bij de kappers ook nog mijn pensioen moet laten beheren door een club met een bestuur waar ik maar moeilijk greep op heb.

„Ons pensioenstelsel is niet transparant. De gevolgen van het pensioenakkoord zijn voor burgers totaal niet te voorspellen, zelfs niet voor mensen die ervoor doorgeleerd hebben. Een van de problemen is dat we met een rekening zitten, met verliezen die verdeeld moeten worden tussen generaties. Dat vinden we moeilijk om toe te geven, en dus gaan we in het pensioenakkoord op een weinig transparante manier proberen die rekening weg te werken door met de rekenrente te rommelen. Je speculeert er op dat de rente stijgt. Zo niet, dan is de rekening voor jongeren.”

Hoe zeer de aandacht in Nederland deze week ook uit ging naar het Binnenhof, in het buitenland blijft de schuldencrisis voortduren. De rentes van de Italiaanse en Spaanse rentes stijgen weer. Het is haast een pavlovreactie geworden om te kijken naar Frankfurt. Kan de ECB opnieuw rust bieden, zoals ze als zo vaak heeft gedaan de laatste twee jaar? Hoogduin is somber. „De ECB is het grootste slachtoffer van deze crisis.”

Hoezo?

„De ECB kan haar werk niet doen. In het verdrag van Maastricht staat duidelijk dat het voor de monetaire unie noodzakelijk is dat landen permanent naar elkaar toe groeien. Ze groeien nu uit elkaar. De concurrentieverschillen zijn uit de hand gelopen. Je vraagt de ECB om één monetair beleid te voeren onder omstandigheden die dat onmogelijk maken. Tot nu toe valt de schade daarvan mee, omdat de lage rente van de ECB voor alle landen te behappen is, maar dat zal niet zo blijven.

De ECB loopt het gevaar de rente systematisch te laag te stellen zolang Zuid-Europese landen als Spanje en Portugal de concurrentiekracht aan het aanpassen zijn. Daardoor loopt Duitsland het risico op inflatie en zeepbellen. Dat zal spanningen geven. Je ziet dat een klein beetje al op de Duitse huizenmarkt. Die was jarenlang zo dood als een pier, maar nu stijgen de prijzen plots. Je ziet het aan de lonen van ambtenaren, die stijgen met 6 procent. Mario Draghi (president van de ECB red.) zei deze week dat het geld van de ECB dichtbij de reële economie is, maar stroomt niet al het geld naar Duitsland in plaats van naar Zuid-Europa? Stimuleert al dit geld niet vooral de Duitse economie?”

Krijgen we dus een financiële crisis in Duitsland?

„Dat zou kunnen. Dat dreigt niet nu acuut, maar het risico is er. Het beleid van de ECB trekt de eurozone verder uit elkaar. In het zuiden creëert de ECB misschien wel zombiebanken met zijn ruime geldbeleid, in het noorden misschien wel zeepbellen. We hebben het geluk dat daar nog geen bloed uit is gevloeid. Maar er is geen enkele garantie dat het niet alsnog misgaat. Kijk, de verhoudingen binnen de ECB zijn toch al niet makkelijk, maar dat zou de verhoudingen verder onder druk zetten.

„Het is niet goed dat de Duitsers niet erg meedoen in het bestuur op dit moment. Ze zijn het er niet mee eens, en ventileren dat ook. De honden blaffen, maar de karavaan trekt verder.”

Ook binnen de ECB brokkelt het draagvlak voor de euro af?

„Dat is een groot risico. Dit is niet tijdelijk. Jens Weidmann (president van de Duitse Bundesbank, red.) is het niet eens met het crisisbeleid van de ECB. Klaas Knot ook niet. Het draagvlak voor het project wordt daarmee discutabel. Dit zijn geen outsiders in hun samenleving. Iemand als Jürgen Stark (opgestapt Duits ECB-lid, red.) worstelde hiermee. Hij had er emotioneel last van. Ik kan er ook mee worstelen intellectueel, maar lig er niet wakker van. Hij wel. Als je wetten ondermijnt, als willekeur heerst, dan is de weg vrij voor alles, zo denkt hij.”