Let op dat oranje mannetje links

Boeginese zeekaart van de Indische archipel, anoniem , ca. 1820.

In Museum Catharijneconvent in Utrecht is vanaf vandaag de tentoonstelling Hemelse Ontdekkingen te zien – met manuscripten, oude gedrukte boeken en kaarten. Het gaat om de belangrijkste ontdekkingen uit de Universiteitsbibliotheek Utrecht. De collectie is in 2 delen tot 14 oktober te bezichtigen.

Een van de fraaiste erfstukken van bisdom Utrecht is het Pontificale van Sinte Marie (circa 1450). Deze handleiding voor de bisschop is gemaakt door de onbekende Meester van Katharina van Kleef, een van de belangrijkste illustratoren van middeleeuwse handschriften. Dit pontificale is het enige dat in de Middeleeuwen in de noordelijke Nederlanden werd gemaakt.

Het gedecoreerde handschrift, dat nu in het bezit is van Universiteitsbibliotheek Utrecht (UU), is een van de blikvangers op de tentoonstelling Hemelse Ontdekkingen (zie kader Zeekaarten en architectuurtekeningen). “Niet alleen omdat het behoort tot onze drie belangrijkste bezittingen, maar ook omdat hieraan nieuwe vondsten zijn gedaan”, zegt conservator Bart Jaski van de UU.

De Amerikaanse kunstgeschiedenisstudente Sophia Rochmes (University of California te Santa Barbara) heeft de illustraties nauwkeurig bekeken. “Zij ontdekte wat niemand eerder zag, namelijk dat op elke afbeelding naast de bisschop ook steeds een mannetje staat: de aartsdiaken”, vertelt Jaski. “Dat laat zien dat in het bisdom Utrecht de aartsdiaken een machtige positie had – machtiger dan elders in West-Europa in de Middeleeuwen.”

Utrecht telde vijf zogeheten kapittels, een soort kerkbesturen. Elke kapittelkerk had tien tot twintig kanunniken, die een verlicht monnikenbestaan leidden. De kapittels bezaten veel landerijen in en om Utrecht, die werden beheerd door de proost, een van de kapittelheren. Hij was een van de aartsdiakens, die de bisschop hielpen met het bestuur.

De positie aan de geldkraan gaf deze aartsdiaken een sterke positie tegenover de bisschop – en dat wilden de kapittelheren weten ook. In de eerste helft van de vijftiende eeuw woedde in het bisdom Utrecht een machtstrijd tussen de kapittels en de bisschoppen, onder wie Rudolf van Diepholt. Die strijd ontaardde soms in rellen en regelrechte oorlogen.

Van Diepholt gold lang als de mogelijke opdrachtgever voor het pontificale. Maar de prominente plek in de illustratie voor de aartsdiaken wijst nu meer in de richting van één van de Utrechtse kapittelkerken, de Janskerk of de Mariakerk. “De figuur van de diaken geeft het pontificale een duidelijke boodschap van de kapittels aan de bisschop”, zegt Jaski, “namelijk: jij kunt niet zonder ons.”

Dit artikel werd gepubliceerd in NRC Handelsblad op Zaterdag 21 april 2012, pagina 6 - 7.