In en na de oorlog zat justitie vaak fout

Leden van de Hoge Raad bleven tijdens en na de oorlog op hun plek zitten. Ook nu laat Justitie vaak onrecht passeren. Waarom geen orgaan voor herziening van zaken zoals in Engeland, vraagt Maurice de Hond.

Al heel vroeg vertelde mijn vader mij een verhaal uit het begin van de oorlog dat ik symptomatisch vind voor het moreel falen van de autoriteiten. De voorzitter van de Hoge Raad, mr. Visser, werd door de Duitsers ontslagen, omdat hij Jood was. Alle andere leden van de Hoge Raad bleven zitten. Ook na de oorlog heeft het geen enkele consequentie gehad.

In de biografie over Walter Süskind worden de pogingen van mijn vader en Süskind beschreven om Joden te redden van de kampen. Op een kwade dag werd mijn vader bekeurd toen hij twee mud aardappelen illegaal vervoerde naar het Joodse getto. De rechter – duidelijk een antisemiet – veroordeelde mijn vader tot een voorwaardelijke gevangenisstraf van zes maanden. Na de bevrijding heeft mijn vader geprobeerd dit strafblad te laten vernietigen, maar de mensen die tijdens de bezetting en ook daarna op hun plek bleven zitten, hebben hieraan niet willen meewerken.

Deze gebeurtenissen verklaren voor een groot deel mijn scepsis als ik gezagsdragers grote woorden hoor spreken over de oorlog. Ik kan het vaak niet nalaten om me dan af te vragen wat die gezagsdrager tijdens de bezetting had gedaan als hij of zij toen die functie had bekleed.

Wij moeten als gewone burgers vertrouwen kunnen hebben in het Openbaar Ministerie (OM), de politie, de rechterlijke macht en in politici, die wij kiezen om onze rechtstaat te beschermen. Maar bedreigingen worden genegeerd, schendingen van onze rechtstaat worden gebagatelliseerd en verantwoordelijkheden worden ontlopen.

Bij ons is het aantal herzieningen van rechterlijke vonnissen in relatieve zin bijna tien keer zo klein als in het Verenigd Koninkrijk. Ik ben er niet van overtuigd dat de rechter er in Nederland veel minder vaak naast zit dan aan de andere kant van de Noordzee. Bij drie van de zaken die in de afgelopen tien jaar toch tot een herziening van het vonnis hebben geleid, hadden de te langen leste onschuldig bewezen veroordeelden een bekentenis afgelegd.

Waarom bekennen mensen in een rechtsstaat daden die ze niet hebben verricht? Tijdens de verhoren putten rechercheurs de verdachten bewust uit, door hen slaap te onthouden en door marathonverhoren. Hun wordt wijsgemaakt dat kinderen ernstig ziek zijn of dat hun partner wil scheiden. Contact met de buitenwereld kan pas plaatsvinden na een bekentenis. Natuurlijk reken je als onschuldig burger op de rechtsstaat. Als je de rechter vertelt onder welke omstandigheden een bekentenis is afgedwongen, zal hij deze toch niet serieus nemen? Ironisch genoeg rekent ook de rechter op de rechtstaat. In een rechtsstaat als Nederland zal dit soort praktijken toch niet worden toegepast door eerzame rechercheurs? De verdachte zal wel liegen.

Ook weert Nederland advocaten bij verhoren van de verdachte. Deze uitzonderlijke gewoonte gaat lijnrecht in tegen het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens.

Over de beruchte Eper Zedenzaak uit het begin van de jaren negentig heeft de onlangs overleden prof. Willem Wagenaar in 2009 in zijn boek De slapende rechter overtuigend aangetoond dat het slachtoffer Yolanda evident heeft gefantaseerd. De twee broers die in 1994 tot gevangenisstraf en tbs zijn veroordeeld, zitten achttien jaar later nog steeds in tbs, ook omdat ze niet willen erkennen dat ze een misdaad hebben begaan.

Vorig jaar werd in Amsterdam het kampioensfeest van een voetbalteam overschaduwd door een schietincident. Een politieman die door zijn collega’s als „de cowboy” werd aangeduid, schoot een man dood – de aanvoerder van het voetbalteam, die juist optrad als vredesstichter. Twee andere voetballers raakten zwaargewond. De agent verklaarde dat hij had opgetreden nadat de voetballers een meisje hadden belaagd. Daarna zouden leden van het voetbalteam hem hebben aangevallen en moest hij waarschuwingsschoten lossen.

Uit opnames van bewakingscamera’s bleek dat er helemaal geen meisje te zien was en dat de politieman als eerste geweld had gebruikt.

Vorige week verklaarde het OM dat de agent niet zal worden vervolgd voor zijn schoten die een man doodden en twee andere zwaar verwondden, en evenmin voor zijn leugens over het verloop van de gebeurtenissen – leugens die zonder de opnames van de toevallig aanwezige camera ertoe zouden hebben geleid dat de zwaargewonden ook nog langdurig veroordeeld zouden worden.

In Engeland is veel veranderd nadat bekend werd dat de Birmingham Six 23 jaar van hun leven ten onrechte in de gevangenis hebben doorgebracht. De Engelsen hebben na deze zaak een onafhankelijk orgaan opgericht, waar je terechtkunt als de justitiële keten grote fouten lijkt te hebben gemaakt. Elk jaar weer worden door toedoen van deze onafhankelijke instelling gemiddeld 25 langdurig gestraften alsnog vrijgelaten. Het vertrouwen in de rechtstaat is hierdoor fors gestegen. Justitie en politie doen hun werk wat beter, nu men weet dat hun werk kan worden gecontroleerd. In Nederland lopen voorstellen voor zo’n onafhankelijke toetsing spaak, door weerstand vanuit het OM en onder meer vanuit partijen als VVD, PvdA en CDA.

Maurice de Hond is opiniepeiler. Dit is een deel van de rede die hij gisteren hield bij de opening van de tentoonstelling Tragedies to Remember in ProDemos, huis voor democratie en rechtsstaat in Den Haag.