Marktperikelen en Brusselse dictaten tarten. Wilders-actie zo slecht nog niet

Illustratie Ruben L. Oppenheimer

Hoge rentes, EU-boetes en verlies van AAA-status. Met dat vooruitzicht lijkt rigoureus bezuinigen redelijk en onvermijdelijk. Maar wie naar de pijpen van internationale spelers danst, verliest mogelijk de echte en eigen economie uit het oog.

Een economie die draait op consumerende consumenten en producerende industrieën. Eén die weliswaar kwakkelt, maar mogelijk helemaal niet gebaat is bij impopulaire, keiharde bezuinigingen. Iets waar het zaterdag gesneuvelde Catshuis-plan onvoldoende in voorzag, meende Geert Wilders. De PVV-leider gaf aan niet te willen luisteren naar “dictaten in Brussel” en trok zich daarom terug.

Daarmee handelt hij in de beste traditie van John Maynard Keynes. “We zullen nooit meer kunnen bewegen”, schreef de Britse econoom in 1919, “tenzij we ons bevrijden van deze papieren boeien.” Keynes doelde daarmee op de situatie na de Eerste Wereldoorlog waarin “iedereen enorme sommen geld aan iedereen schuldig is”. Schulden waar de gewone burger voor op moest draaien, terwijl die waarschijnlijk part noch deel aan de oorlog had.

Schulden kwijtschelden beter dan accumuleren

Robert Skidelsky, emeritus hoogleraar politieke economie en biograaf van Keynes, gelooft dat economisch herstel nu om dezelfde reden uitblijft. De adequate reactie op de bankencrisis (uitkopen, stimuleren) transformeerde in een staatsschuldencrisis, doceert hij op debatsite Project-syndicate.org. “In reactie op de groeiende angst voor soeverein verzuim, gooiden overheden hun belastingen omhoog en sneden ze in hun uitgaven. Vanaf dat moment liep het herstel terug.” Met andere woorden: effectieve maatregelen doen overheden nu zelf teniet.

In feite zijn de schulden geaccumuleerd, vervolgt Skidelsky. Hij vindt daarom dat het opkopen van slechte kredieten gepaard moet gaan met het gedeeltelijk kwijtschelden ervan. Op statelijk niveau doen landen er volgens hem goed aan ook elkaar te ontlasten. De eurozone, tenslotte, ziet hij als de nieuwe gouden standaard, een monetair regime dat tijdens de Grote Depressie herstel in de weg zat. “Lidstaten kunnen hun eigen valuta niet devalueren, omdat ze geen eigen valuta te devalueren hebben”, aldus Skidelsky. Die papieren boeien, zo redeneert hij in de geest van Keynes, maken het voor landen onmogelijk om hun eigen economie weer aan de praat te krijgen en een pragmatische uitweg voor de crisis te vinden.

Illustratie Ruben L. OppenheimerIllustratie Ruben L. Oppenheimer

Hoge staatsschuld oorzaak van trage groei? Bewijs dat maar eens

In dat licht zorgt het Stabiliteits- en Groeipact niet voor beweeglijke economieën, maar boeit het de handen van EU-lidstaten op de rug. De ene boei voor het begrotingstekort dat niet meer dan 3 procent van het BBP mag bedragen, de andere boei voor de staatsschuld die onder de 60 procent moet blijven. Die Europese afspraak is niet voor niets gemaakt. De gedachte is namelijk dat landen met een hoge staatschuld de neiging hebben om langzaam te groeien en daardoor nog verder in de problemen raken.

Een gevaarlijke aanname, stellen Ugo Panizza (schuldanalist van VN-organisatie UNCTAD) en Andrea Presbitero (econoom aan Università Politecnica delle Marche) in een recent onderzoek. Weliswaar erkennen zij de correlatie, maar voor de causaliteit ‘schuld remt groei’ is volgens hen geen enkel bewijs. Laat staan dat bezuinigingen tot herstel leiden. De economen maken een uitzondering voor wat zij ‘onhoudbare schuld’ noemen. “Maar de geavanceerde economieën uit onze steekproef zitten nog steeds onder de grens waarop schuld een bewezen negatief effect heeft op groei.” Daarmee doelen zij op de meeste van de 34 OECD-landen, waaronder Italië, Griekenland en Spanje.

Zolang er geen bewijs voor een causaal verband is, zo lichten Panizza en Presbitero toe op economiesite Voxeu.org, kunnen we net zo goed het omgekeerde stellen: dat trage groei juist de oorzaak is van een hoge staatschuld. Overheden moeten er volgens hen daarom voor waken dat bezuinigingen de groei niet afremmen. Dat zou namelijk een averechts effect kunnen hebben: bezuinigingen die geen zoden aan de dijk zetten of zelfs de staatschuld laten oplopen. Ter illustratie van dat punt halen ze de negentiende eeuwse schrijver Mark Twain aan. “Niet wat je niet weet, brengt je in moeilijkheden; maar dat, waar je zeker van bent, en anders is dan je denkt.”

Alleen rechtvaardige bezuinigingen zijn duurzaam

Voor Jan Kees de Jager, minister van Financiën, gaat het Stabiliteits- en Groeipact boven alles. Hij is er zeker van dat het handhaven van de drie-procents-eis Europa uit de crisis helpt. Maar op de top in Washington, waarvan hij zaterdag halsoverkop terugkeerde, klonk een gematigder geluid. Christine Lagarde, baas van het Internationaal Monetair Fonds, betoogde daar weliswaar dat hoge staatsschuld een rem op groei zet, maar gaf ook aan dat een “haastige vlucht naar soberheid” zelfvernietigend werkt. “Een agressieve instelling is slecht voor de groei en kan de staatsschuld zelfs verhogen.”

Landen die onder extreme druk van de markten staan, hebben volgens Lagarde geen andere keuze dan direct en hard snoeien. “Maar landen met wat meer fiscale ruimte zouden kunnen overwegen het wat rustiger aan te doen.” Rechtvaardigheid is ook belangrijk, besloot ze. “Bezuinigen gaat niet zonder het nemen van moeilijke beslissingen. Maar het moet wel de meest kwetsbaren beschermen. Maatregelen zijn alleen duurzaam als ze niet als onrechtvaardig beschouwd worden.”

Illustratie Ruben L. OppenheimerIllustratie Ruben L. Oppenheimer

Papieren boeien zitten helemaal niet zo strak

Zelfs kredietbeoordelaars zijn milder dan De Jager ons doet geloven. Die kijken volgens financieel geograaf Ewald Engelen sinds eind 2011 niet meer uitsluitend naar de hoogte van staatsschuld en begrotingstekort, maar naar wat je het beste kunt vertalen als ‘schuldhoudbaarheid’ - iets dat mede wordt bepaald door groeiperspectieven.

In De Groene Amsterdammer van 18 april citeert hij Standard & Poor’s, het bureau dat het Franse schuldpapier van AAA naar AA+ afwaardeerde: “Naar onze mening is een hervormingsproces dat uitsluitend steunt op bezuinigingen kannibalistisch, omdat wegvallende bestedingen door onzekere consumenten leiden tot hogere overheidsuitgaven in de vorm van uitkeringen en lagere inkomsten in de vorm van belastingen.” Politici kunnen anno 2012 daarom niet volstaan met zo hard mogelijk snijden, concludeert Engelen, maar moeten ook een groeiagenda overleggen.

Dat laatste is net zo goed Brussels beleid, zo blijkt uit een nieuw plan van de Europese Commissie. Bij de presentatie ervan, afgelopen woensdag, verweet voorzitter Barroso de lidstaten dat ze ‘groeivriendelijke wetgeving’ nog steeds niet volledig hebben geïmplementeerd. De drie-procents-eis is ook helemaal niet in beton gegoten. “Het gaat niet om het uitvoeren van de Brusselse regels en we spreken niet over een Brussels dictaat”, zei eurocommissaris Neelie Kroes gisteren in reactie op Wilders’ verwijt. “Het is van de Nederlandse regering zelf een heel duidelijke beslissing geweest om hiernaar te willen streven. Dan kun je niet zeggen: dat doet Brussel.”

Die papieren boeien, waar Keynes voor waarschuwde, zitten om onze polsen. Wie ‘de letter van de wet’ volgt is geketend. Maar het blijft papier: anders dan De Jager beweert, kun je je er zo uit loswrikken. Wilders bewees dat. Het is alleen treurig dat we nu geen regering meer hebben om de echte economie aan te pakken.

Volg @stevendejong op Twitter

Eerder in deze serie:
Kredietbeoordelaars zijn niet belangrijk, wij maken ze belangrijk
Vernietig alle munten en biljetten. Dat voorkomt veel ellende
Stel Europa onder Frans bewind. Nieuwe Napoleon kan verenigen
Het grootste offer in de crisis is niet welvaart, maar democratie
Half miljoen euro voor ziektebed tachtigjarige. Is dat het waard?
Kruip uit je schulp, China. Verover de wereld nu Amerika uitgespeeld is
Grote crisis vergt grote leiders. Breek eurozone, druk drachmes
Italiaanse crisis zit veel dieper. Bevolking is oud, frauduleus en kleinburgerlijk
Wijs dit euroakkoord af. Het roept losbandige regeringen niet tot de orde
Occupy is iedereen. Sommigen zullen de eersten zijn, anderen de laatsten
Speelkwartier Occupy is voorbij. Tien adviezen om door te stoten
Democratie en kapitalisme gaan scheiden. Ontferm je over kind Occupy
Er is genoeg voor iedereen. Op naar de 10 miljard mensen
Gekken aan het roer. Helemaal niet zo’n slecht idee
Centrale aanpak eurocrisis verbloemt onderling wantrouwen
Wat de koningin wijselijk voor zich hield: er is geen uitweg voor deze crisis
Robuuste economie belangrijker dan staatsschuld
Koop goud, koop goud, zegt iedereen. Dat is eigenlijk heel raar
Kredietbeoordelaars: rookmelders die brand veroorzaken