‘Pech maakt het leven spannend’

Ieder mens schrijft het scenario van z’n eigen leven. Maar welk verhaal wil je vertellen? En is het wel opwindend? Mieke Bouma, ‘storyteller’, leert mensen ‘uit een hoger perspectief’ naar hun leven te kijken.

„De komische held loopt steeds tegen dezelfde balk. De dramatische held leert te bukken.” Foto Mieke Meesen

Ze schrijft scenario’s voor films, theater- en tv-producties. In alles wat in mensenlevens gebeurt, ziet ze een verhaal – ook, of juist, in ongelukken, ziekten, crises. Mieke Bouma vindt dat een mens zich onder alle omstandigheden kan afvragen: waarom heb ik dit in het script van mijn leven geschreven? Het wordt pas spannend als het fout gaat.

Mieke Bouma (57) is ‘storyteller en narratief coach’. De Rijn stroomt traag voorbij als zij op het terras van haar huis vertelt wat haar werk inhoudt: samen kijken naar de motieven, patronen en beperkingen van het verhaal dat je jezelf vertelt. En dan zoeken naar mogelijkheden om er een fijner verhaal van te maken.

Ze werkt ook voor bedrijven die ‘een goed verhaal’ over zichzelf willen vertellen. Te lang ging het in het bedrijfsleven alleen maar om cijfers en winst, zegt ze. Nu gaat het management ‘de hei op’ om ‘kernwaarden’ vast te stellen die medewerkers moeten ‘verinnerlijken’ en uitdragen. Hier komt Mieke Bouma in beeld.

Begin dit jaar verscheen haar tweede boek, De held in je eigen verhaal. Hierin ontrafelt ze ‘de reis van de held’, een beroemd mythisch model van Joseph Campbell, in stadia zoals: ‘de oproep tot avontuur’, ‘weerstand’, ‘crisis’ en ‘terugkeer naar het licht.’ Als coach of trainer stelt ze vooral vragen. Welk verhaal wilt u vertellen? In welke fase daarvan zit u nu? Wat is je ‘heilige graal’ en wat is het monster dat u moet verslaan? Van wie of waarvan krijgt u hulp? Mieke Bouma ziet ieder mens als de schepper van z’n eigen leven.

Een mens creëert toch niet alles zelf in z’n leven?

„Niet alles, maar wel je eigen reactie op alles. Ik raad mensen altijd aan: doe gewoon alsof je zelf de scenarioschrijver bent van je leven. Dan kun je er vanuit een hoger perspectief naar kijken en snap je: daar kan dat personage van mij iets van leren. Of een nieuwe laag in zichzelf aanboren. Anders blijft mijn hoofdpersoon vastzitten in oppervlakkigheid, vanzelfsprekendheid of machteloosheid.

„Ik heb zelf een paar keer in mijn leven een heftige crisis gehad. Op mijn 44ste kreeg ik borstkanker. Mijn zoons waren tien en veertien, we waren in Griekenland op vakantie en de zon scheen in alle opzichten. Toch voelde ik me dof, er klopte iets niet. Ik ontdekte een knobbeltje in mijn borst en thuis ging ik naar de dokter. Binnen een paar dagen was mijn borst geamputeerd. En toen had ik het gevoel dat mijn leven zo’n puzzel was met heel veel stukjes die ineens in chaos om me heen op de grond lagen. Ik dacht: ik moet het plaatje weer heel krijgen. Ik moet er betekenis aan geven, snappen waarom. Een heleboel mensen reageren daar kwaad op: dat creëer je toch niet zelf? Is waar. Maar aan de andere kant: mijn lichaam heeft die tumor wel gecreëerd.”

En wat bleek de betekenis te zijn?

„Ik ben mijn hele leven al bezig met verhalen. Toen ik acht of negen was, lag ik elke avond in bed een potentieel levensverhaal over mezelf te verzinnen, elke avond een ander. ‘Ik trouwde toen ik twintig was en ik kreeg zes kinderen, toen kreeg ik een ongeluk…’ – in die trant, tot en met de dood. Ook als scenarioschrijfster ben ik natuurlijk altijd bezig met de vraag: wat schrijf ik in dit verhaal? Welke elementen maken het lekker spannend, intrigerend of opmerkelijk? Er moet altijd een crisis in zitten: een verhaal zonder crisis is als een lichaam zonder hart.

„Toen ik die kanker had, snapte ik ineens Dantes beginzin: ‘Midden in mijn leven bevond ik mij in een donker bos en de rechte weg was geheel verloren.’ Ik begreep hoe het is als alles uit je handen wordt geslagen. Maar in dat ziekenhuisbed, waarin ik me heel verdrietig en alleen voelde, heb ik ook ervaren dat de enige weg die ik nog kon bewandelen de weg naar binnen was. Daar was ik altijd overheen gestapt, maar nu was die niet meer te vermijden. Midden in een crisis worden mensen vaak verontwaardigd: dat dit hun moet treffen! Maar die houding is, denk ik, het minst productief. Het is het handigste om dan stil te zijn en te kijken wat zich aandient.”

Maar die gevoelens moet je toch ook accepteren? Of bent u daar niet zo van?

„Verschillende mensen vroegen mij destijds: ben je niet boos? Maar ik vroeg: op wie dan, op mezelf, op het leven? Dan maak ik me ook afhankelijk van het lot. Dat is niet zo’n handige houding.”

Maar waarom had u die ziekte dan voor uzelf gecreëerd?

„Om een kracht in mezelf te ontdekken waarvan ik niet wist dat ik hem had. Dat is een gevoel dat je een enorm potentieel hebt waarmee je bij wijze van spreken alles aankunt. Veerkracht en acceptatievermogen. Je potentieel in de buitenwereld is beperkt, maar in de binnenwereld niet. Als je een lijn schetst in je leven en ergens een diepe put ziet zitten, kun je daar uit een hoger perspectief naar kijken.”

En als u door iemand anders bent aangevallen of opgelicht?

„Neem de vliegtuigen die de Twin Towers binnenvlogen. Je kunt vragen: waarom heeft Amerika dat in z’n script geschreven? Misschien om wat minder hoogmoedig te worden. Er zit uiteindelijk altijd een les in verpakt. Het was precies het beeld van de tarotkaart ‘de Toren’, die afbrokkelt en waaruit mensen vallen, een eeuwenoud symbool voor het afbreken van het oude, om iets nieuws tot stand te laten komen.

„Als je een script schrijft, is je eerste vraag: wat is de premisse, de moraal? Van waar naar waar gaat het verhaal? In Romeo en Julia bijvoorbeeld is dat: als twee families niet met elkaar door een deur kunnen, leidt dat tot de dood van jonge mensen. Alle mooie, oude verhalen hebben zo’n moraal of diepere waarheid. Dus wat is de symbolische laag van wat me overkomt? Wat heeft het me te vertellen? Dan ga je heel anders door het leven.”

Veel verhalen hebben een open eind, of lopen gewoon slecht af.

„Aristoteles zei al: een tragedie kan een ka-tharsis teweegbrengen in de toeschouwers. Een komische held is iemand die niet leert van zijn fouten, die steeds maar met zijn kop tegen dezelfde balk aanloopt. Een tragische held ziet de balk te laat en slaat ertegen te pletter. En een dramatische held herkent de balk uiteindelijk en bukt.”

Je kunt er dus altijd iets van leren? Dat is nogal een positieve kijk op het leven.

„Ja, en sommige mensen worden dan boos. ‘Móeten we weer een les leren?’, zeggen ze. Oké, soms is een positieve moraal moeilijk te vinden, vooral als ellende zich opstapelt. Ik weet het antwoord ook niet altijd, natuurlijk. Maar soms moet je uit je ‘comfort zone’ gesmeten worden. Als je al jaren op de automatische piloot in een baantje zit en eruit gezet wordt. Of als je je huis moet verkopen en het lukt niet. Misschien zeg je later: ‘Toen leerde ik met weinig geld te leven.’ Of wat dan ook.

„In iedere fase moet je kijken wat het beste is: soms moet je in actie komen, soms stil zijn, soms de verbinding aangaan, soms ergens een dolk in steken, soms moet je een sprong in het diepe wagen, soms opstaan tegen onrecht. En na de crisis moet je schoon schip maken. Je relatie verbreken, je huis verkopen, je personeel ontslaan, je leven op orde brengen, of je klerenkast opruimen.

Wat deed u na uw ziekte?

„Mediteren. En ik heb een meter of drie aan boeken verslonden over de ziekte zelf, holistische geneeswijzen, Chinese tao, yoga, boeddhisme – alles waarmee ik kon leren begrijpen hoe het lichaam functioneert en de relatie tussen je hoofd, je hart en je lijf. En de balans daartussen.”

Balans is toch saai?

„Ja, maar er is ook nooit lang balans.”

Mieke Bouma schreef De held in je eigen verhaal. Het pad van persoonlijk leiderschap en Storytelling in 12 stappen.