Hoe eenzaam de eenzame wolf ook is, zelfs hij heeft zo zijn contacten

In Oslo is vandaag het proces begonnen tegen Anders Behring Breivik, die op 22 juli vorig jaar bij twee aanslagen 77 mensen doodde. Websites van Noorse kranten bieden al een ‘Breivik-filter’, voor wie genoeg heeft van de zaak. De rest van de wereld kijkt intussen ademloos toe. Want Breivik is het symbool van een uiterst gevaarlijke vorm van terreur.

Na zijn rechtse groet aan het begin van het proces raakte Breivik aan het einde van de ochtend geëmotioneerd, met rode vlekken in zijn gezicht en soms een traan. Aanleiding was de vertoning in de rechtszaal van het filmpje tegen moslimextremisme dat hij had gemaakt, op basis van foto’s en tekeningen van internet. Hij zette dat filmpje op de dag van de aanslag online.
Na zijn rechtse groet aan het begin van het proces raakte Breivik aan het einde van de ochtend geëmotioneerd, met rode vlekken in zijn gezicht en soms een traan. Aanleiding was de vertoning in de rechtszaal van het filmpje tegen moslimextremisme dat hij had gemaakt, op basis van foto’s en tekeningen van internet. Hij zette dat filmpje op de dag van de aanslag online. Foto’s AFP, Reuters

Anders Breivik is voor veel Noren een doorgeslagen psychopaat die de idyllische rust heeft verstoord in een rijk land. Maar voor de rest van de wereld is hij vooral een symbool voor een vorm van terreur die steeds belangrijker is geworden: één man, zonder directe banden met anderen of met een organisatie, die moord en verderf zaait.

Een ‘eenzame wolf’, zo wordt zo iemand in de literatuur van terreurbestrijders en wetenschappers genoemd. Of ook wel: een freelance terrorist. De Londense politie houdt bij haar planning voor de Olympische Spelen nadrukkelijk rekening met de mogelijkheid van een eenmansactie. President Obama zei vorig jaar, na Breivik en voor de herdenking van 9/11, dat een eenzame-wolf-terrorist nu een reëlere bedreiging vormt dan een groots opgezette terreuractie.

Dit geldt zowel voor de jihad als de contra-jihad. Breivik plaatst zijn daden binnen het verzet tegen de ‘islamisering’ van Europa. Hij past in zekere zin ook in de Amerikaanse extreem-rechtse traditie van de eenling die in verzet komt tegen de machtige staat en zijn instituties. Een aantal Amerikaanse ideologen die de blanke suprematie preken, heeft als strategie uitdrukkelijk gekozen voor ‘leiderloos verzet’. En dat maakt ze veel moeilijker op te sporen.

Ook voor islamitische terroristen is deze strategie belangrijker geworden. Al in 2003 werden sympathisanten van Al-Qaeda op het internetforum Sada al Jihad (Echo’s van jihad) opgeroepen om zelf actie te ondernemen. In veel opzichten passen de moorden van Mohammed Merah, vorige maand in Toulouse, in dit patroon.

Maar, en dat is een vraag die iedereen zich zal stellen die het proces Breivik volgt of probeert de radicalisering van Merah te traceren, hoe eenzaam is zo’n ‘wolf’? Ook al hebben beiden hun specifieke terreurdaden zonder hulp van buiten georganiseerd en uitgevoerd, Breivik is in Praag op zoek gegaan naar wapens en in Polen naar materiaal voor explosieven, en Merah heeft trainingskampen in Afghanistan en Pakistan bezocht.

In een gisteren gepubliceerd rapport waarschuwt de activistische Britse groep Hope-Not-Hate dat Breivik op internet een voedingsbodem, inspiratiebron en podium heeft gevonden. Bovendien claimt Breivik contact te hebben gehad met leden van de extreem-rechtse Engelse Defensieliga. Die combinatie van anti-jihadistische websites, rechtse stichtingen en extremistische actievoerders kun je wel degelijk beschouwen als een netwerk, zo staat in dat rapport, ook al hebben veel sleutelfiguren hierin elkaar niet persoonlijk ontmoet. Het zal interessant zijn te horen wat voor beeld Breivik hiervan schetst.

Ook Merah was door het internet niet alleen. Hij bezocht de afgelopen twee jaar veel websites waarop video’s van jihadistische onthoofdingen te zien waren. Maar ook hij is, vanuit de terreurbestrijders gezien, vooral een ‘eenzame wolf’.

Gilles de Kerchove, de Europese coördinator voor terreurbestrijding, zei na Merah’s moorden dat er een paar honderd Europeanen (vooral Duitsers, Fransen en Britten) op terreurkamp in Pakistan en Afghanistan zijn geweest. Ook Al-Qaeda heeft, in ieder geval in Europa, gekozen voor de strategie van het leiderloos verzet, stelt De Kerchove vast.

Terreurbestrijders zullen het proces tegen Breivik ook op de voet volgen omdat het een nieuwe suggestie zou kunnen opleveren hoe je eenlingen die radicaliseren tot potentiële terroristen, in kaart kunt brengen. Dat is het grootste probleem. Er zijn geen vaste schema’s voor iemand die radicaliseert. Je kunt wel bepaalde activiteiten volgen, zoals wie er naar Pakistan reist of wie er opvallend veel kunstmest koopt (dat gebruikt kan worden om een bom te maken). Maar Breivik was ondervraagd over zijn kunstmest en Merah had na terugkeer uit Pakistan gesproken met de Franse inlichtingendienst. In beide gevallen zijn er geen alarmbellen afgegaan.

Terrorismedeskundigen zeggen dat je wel het bezoek aan websites kunt controleren, bepaalde groepen in de gaten kunt houden, of een rode vlag kunt zetten bij bepaalde handelingen, maar dat dit te veel informatie oplevert, vaak ook nog tegenstrijdig, om iets mee te doen. De enige manier om Breiviks actie te voorkomen was „een chip in het hoofd van iedere Noor” zetten, zei de (afgetreden) chef van de Noorse inlichtingendienst.

In de meeste gevallen gaat het ook om mensen die nog niets strafbaars hebben gedaan. Daarom zijn die eenzame-wolf-terroristen zo ongrijpbaar voor de inlichtingendiensten. De Amerikaanse terreurdeskundige Scott Steward vergelijkt het met duizenden legpuzzels die op één grote hoop zijn gegooid, waarna je dan bij elkaar passende stukjes moet zien te vinden die één herkenbaar beeld opleveren. Een nachtmerrie.

In Frankrijk is na de moorden van Merah een wetsvoorstel ingediend dat het strafbaar stelt om regelmatig een website te bezoeken die terrorisme promoot. Misschien dat het proces tegen Breivik nieuwe suggesties oplevert om eenzame wolven die kwaad willen, op tijd te signaleren.