Toneel kan mij geen troost bieden

Ariane Schluter (46) is film-, televisie- en theateractrice. Draagster van de Theo Mann-Bouwmeesterring. Op dit moment is ze te zien als Louise in de monoloog Alleen voor jullie, geschreven door Laura van Dolron. tekst foto

Louise

„Een vriendin die de voorstelling zag, zei tegen mij: ‘Maar zij heeft niks van jou!’ Toen dacht ik: hoe kun je dat nu zeggen? Ik heb misschien meer geluk gehad dan Louise. Zij is een vrouw die een paar boten heeft gemist, zegt ze zelf; 46 jaar, alleen en zonder kinderen. Maar veel aan haar vind ik herkenbaar. Hoe zij troost kan vinden in literatuur en muziek, dat heb ik ook. Ook ben ik denk ik introverter dan mensen denken.

„Ik scherm mezelf altijd af. Deels zal het opvoeding zijn, maar het is ook een gevolg van dit vak. Je moet jezelf telkens laten zien, je wordt voortdurend bekeken. Dat kan ik schilders of schrijvers benijden; hun werk bestaat ook als er niemand naar kijkt. Als acteur besta je niet zonder publiek. Daarom vind ik het altijd prettiger te verdwijnen in een rol. Het is makkelijker om schaamteloos te zijn als ik niet mezelf ben. Laura [van Dolron, de schrijfster, red.] is extreem openhartig, ook op toneel. En doordat ik haar zo zag dacht ik: wat is daar eigenlijk op tegen?”

Anti-toneel

„In Alleen voor jullie komen onze werelden samen: het filosofische, zoekende anti-toneel van Laura, en mijn klassiekere spelopvatting. Het is voor mij een atypische voorstelling: ik sta alleen op het toneel, in de kleine zaal, in nauw contact met het publiek. Intiem, dichtbij – zo voelt het. Ik speel een rol en toch scheert het dicht langs het persoonlijke – ik kom er niet alleen met techniek.

„Dat komt ook door het ontbreken van een duidelijke vorm. Er is natuurlijk de tekst, maar die meandert, en de voorstelling als geheel is associatief. Louise denkt hardop, maakt muziek, speelt wat met een viltje. Zo kan het zijn: een uur uit het leven van een gewone vrouw. Ik probeer te anticiperen op de verwachting in de zaal, reageer op de energie. Het is meer improvisatie dan ik gewend ben. Ik moet vertrouwen op mijn zintuigen; al mijn poriën moeten openstaan.”

Telefoonseks

„Vroeger rebelleerde ik met heel nihilistische stukken misschien tegen mijn beschermde jeugd. Als je een jaar of twintig bent, kan het prettig zijn om dat inktzwarte op te zoeken, troostrijk zelfs. Die behoefte heb ik niet meer. Ik ben me er meer dan vroeger van bewust dat ik moeder ben van twee kinderen, 11 en 14 zijn ze. Dat heeft invloed op mijn spel. Een voorstelling als 06, over telefoonseks, zou ik nu niet zo gauw meer maken, het onderwerp interesseert me ook niet meer zo. Of Blasted van Sarah Kane; in dat extreem zwartgallige wereldbeeld herken ik me simpelweg niet meer. Als je moeder bent, moet je wel in de vooruitgang geloven.

„Met Alleen voor jullie ga ik wel tegen alle toneelwetten in: dat het dramaturgisch verantwoord moet zijn, dat er een ‘af’ personage moet staan. En ik ga in tegen het plaatje van mij als actrice: de ‘klassieke actrice van het establishment’ die ik onbedoeld ben geworden.

„Je moet als acteur altijd weer op zoek naar het vuur: waarom wil je dit verhaal vertellen? Toen ik jong was was die reden vaak egocentrisch; toen had ik van alles uit te zoeken door dat spelen. Nu gaat het mij meer om hoe me te verhouden tot de wereld. Een lans breken voor de verlegen, niet-lawaaiige mens – daar was ik tien jaar geleden totaal niet mee bezig.”

Perfectionisme

„Anderhalf jaar geleden zat ik even op een dood punt qua acteren. Ik maakte een lastige periode door; meer zeg ik er liever niet over. Als kind speelde ik piano en in die tijd heb ik dat herontdekt. Toneel kan mij geen troost bieden, daarvoor is het te veel mijn beroep. Het pianospelen gaf me toen diepe troost. En veel meer: het rare is dat ik er veel door leerde over toneelspelen.

„In het acteren liep ik vaak tegen mijn eigen perfectionisme aan. Ik moet me met huid en haar uitleveren om dit werk goed te kunnen doen. Daarom denk ik soms: misschien moet ik ermee stoppen. En altijd is er die angst: kan ik het nog? Ik las dat Peter van Straaten ook nog steeds bang is dat iemand zegt: jij kunt helemaal niet tekenen!

„Met erkenning en prijzen wordt dat niet minder, alleen maar erger. Erkenning is fijn hoor, maar gebrek aan zelfvertrouwen is een bodemloze put die een ander nooit kan vullen.”

Magnetronpannenkoeken

„Ik heb me vaak schuldig gevoeld toen mijn kinderen jong waren. Spelen was héél belangrijk, maar zij waren nog belangrijker. Dan denk je altijd dat je ergens tekortschiet – sowieso een ziekte van deze tijd. Als mijn dochter ooit moeder wordt en passie heeft voor haar baan, zou ik haar zeggen: heb meer mededogen met jezelf. Accepteer dat je van werken houdt en niet thuis zit met zelfgebakken pannenkoeken. Magnetronpannenkoeken zijn ook lekker. Het is zo onnodig, al dat zelfverwijt. Zo zonde.”

Amateur

„Bij het pianospelen viel dat allemaal weg. Omdat ik echt een amateur ben. Dit was nu eens iets waar ik niet goed in hoefde te zijn, van niemand – zelfs niet van mezelf. Wat een bevrijding.

„Dit najaar ging ik heel vervelend door mijn rug, toen ik elfenkoningin Hippolyta speelde in Midzomernachtsdroom. Ik moest stoppen met de voorstelling en speel ook de herneming niet. Het was niet puur fysiek; vermoeidheid speelde een rol, het was een optelsom. Drie maanden duurde het herstel. Dan ga je, ja, soulsearchen – dat is een mooi woord. Het was voor mij heel confronterend om iets niet te kunnen; om mijn beroep niet te kunnen uitoefenen. Maar ik heb het moeten accepteren. En weer moeten loslaten. Al lukt dat niet altijd even goed.”

Chopin

„Zo staat het pianospelen als ontspanning nu weer even ‘on hold’, omdat Louise speelt in de voorstelling. Ik heb het dus toch weer professioneel aangewend. Maar ze mag er fouten bij maken – Louise is ook een amateur.

„Dankzij mijn pianoleraar heb ik wel ontdekt wat loslaten kan betekenen voor mijn toneelspel. Als je Chopin speelt, moet je met je hand soms ver naar links reiken, bijvoorbeeld om de lage a te raken. Van hem moest ik dat doen zonder naar die toets te kijken. Dat kan niet, riep ik. Jawel, zei hij, hij is er al, in je hoofd, die klank, je hoeft hem alleen maar te pakken. De eerste keer dat dat lukte was een waanzinnige ervaring.

„Ik probeer die techniek nu toe te laten bij het toneelspelen. De controle laten varen, vertrouwen op de energie die er is, intuïtiever spelen, open staan. Dat doe ik in Alleen voor jullie. En ik hoop dat mee te kunnen nemen in de klassiekere rollen. Louise kwam op een goed moment. Deze voorstelling is cruciaal in mijn ontwikkeling als speler.

„Vroeger herkende ik mij in het gedicht De danser van Nijhoff:

Onder mijn huid leeft een gevangen dierDat wild beweegt en zich naar buiten bijtZijn donker bloed bonst, zijn gedrongen spierTrilt in krampachtige gebondenheid.’

„Ik vind het nog steeds prachtig, maar het gaat niet meer over mij. Nu voel ik meer bij Nooit Kwaad van Hugo Claus; dat was een leidraad bij dit stuk:

Kwaad kan het nooit, het begeren

naar wat ons voortdurend ontsnapt

Alleen het verzuurd beheren

ceremonieel opgelapt

kan ons leven bezeren

Verander nu gauw

van kleren

Verzaak aan rekeningen

Vertrouw op haperingen