'Het was leuk om terug te vechten'

Wouter Bos was als minister van Financiën de spil bij de redding van de banken. Daarbij werden grote fouten gemaakt, concludeerde de commissie-De Wit. Bos verdedigt zich tegen „deze financiële wizards. Ik bespeurde in de verhoren al vooringenomenheid.”

Nederland, Amstelveen, 10-03-2011 Wouter Bos na zijn afscheid van de politiek werkzaam bij adviesbureau KPMG en houdt zich daar bezig met de zorg. Bestaat uit drie foto's vanzelfsprekend ook los te verkrijgen. foto: Bram Budel
Nederland, Amstelveen, 10-03-2011 Wouter Bos na zijn afscheid van de politiek werkzaam bij adviesbureau KPMG en houdt zich daar bezig met de zorg. Bestaat uit drie foto's vanzelfsprekend ook los te verkrijgen. foto: Bram Budel Bram Budel

Wouter Bos kreeg deze week veel steunbetuigingen, uit alle politieke hoeken. Ook van CDA’ers. En van Jan Peter Balkenende? Bos is even stil. „Nee, niet van hem.” Er is deze week geen contact geweest met de oud-premier, vertelt hij. Geen bemoedigend telefoontje, geen vriendelijke sms van de man die de eindverantwoordelijkheid had tijdens de bankencrisis in 2008. Was dat niet tekenend voor de verhoudingen in het kabinet-Balkenende IV? Weer is Bos (PvdA) even stil. „Mag ik dat oordeel aan jullie overlaten?” En dan serieus: „Volgende week hebben we een feestje met de oud-bewindslieden. Daar verheug ik me op.”

Wouter Bos, thans partner bij adviesbedrijf KPMG in Amstelveen, stond de afgelopen week als vanouds in de belangstelling. De commissie-De Wit kwam na anderhalf jaar met het rapport over de aanpak van de bankencrisis in 2008. Daarbij waren „grote fouten” gemaakt. Omdat Bos als minister van Financiën daarvoor politiek verantwoordelijk was, en hij de spil was bij de redding van Fortis en ABN Amro, richtte de kritiek zich vooral op hem. Bos besloot zich na één dag vol negatieve berichten en felle krantenkoppen te verdedigen. „Ik vond het wel leuk om terug te vechten. Dat maakte weer iets los van het type energie dat ik destijds elke dag nodig had.” Om er snel aan toe te voegen: „Ik heb geen seconde spijt dat ik de politiek heb verlaten.”

U was in 2008 politicus van het jaar. Heeft u daar nog aan teruggedacht deze week?

„Nee, niet echt. Ik geloof dat ik toen bij zeven van die verkiezingen als man van het jaar uit de bus kwam. Ik heb toen al gezegd: wacht een half jaar, dan sta ik onderaan alle lijstjes. Dat gebeurde ook. Dus die koude douche had ik al gehad. Ik kan er nu dan ook ontspannen mee omgaan.”

Kwam de kritiek van de commissie onverwacht?

„In de verhoren bespeurde ik al een zekere vooringenomenheid. Nee dus. Bovendien zal na een parlementaire enquête nooit gezegd worden: er was niks aan de hand. Altijd wordt gezocht naar een smoking gun, naar een schuldige. Bedenk wel dat het om ongelofelijk complexe materie ging, die voor de financiële woordvoerders in de Tweede Kamer nauwelijks te behappen is. En ook lang niet altijd voor mij. Bovendien speelt in zo’n proces de hindsight bias: achteraf zie altijd iets dat je destijds niet zag. Dat is nu ook het geval. Bij vijf van de zes maatregelen die de commissie onderzocht zijn uiteindelijk de goede keuzes gemaakt, zoals bij de redding van ABN en Fortis, de Icesave-zaak. Alleen hadden we bij ING direct het probleem van de Amerikaanse rommelhypotheken moeten oplossen, zegt de commissie. Wat een onzin! Dat is nou typisch zo’n redenering achteraf. Men vergeet dat toen niemand wist hoe je dat moest doen.”

Destijds heeft u Kamerleden vaak heel laat ingelicht. Denkt u dat frustratie daarover een rol heeft gespeeld bij de commissie?

„Dat sluit ik niet uit. We konden ze toen inderdaad pas laat informeren, en soms werd de Kamer voor voldongen feiten geplaatst. Slikken of stikken, dat is nooit leuk. Dat begrijp ik goed. We hebben toen steeds gesproken over de vraag hoe we de Kamer beter konden informeren. Een meerderheid wilde niet vertrouwelijk geïnformeerd worden omdat men niets met de informatie kon doen. Dan is het een beetje flauw om te zeggen dat ik de Kamer niet tijdig heb geïnformeerd.”

De commissie stelt voor dat een kabinet in een crisissituatie een procedure begint die vergelijkbaar is met de artikel 100-brief die nu naar de Kamer gaat als het Nederlandse leger wordt ingezet.

„Daarmee los je de problemen niet op. Ook dan wordt de kring van mensen die je informeert groter, met alle risico’s, ook dan geef je alleen vertrouwelijke informatie waar een Kamerlid in het openbaar niets mee kan. Moet de minister de Kamer tijdens een crisis voortdurend informeren? Moet hij tijdens onderhandelingen contact opnemen met Kamerleden? Dan is er altijd wel een wijsneus die zegt dat het ook voor 14 miljard kan, in plaats van 16 miljard.”

Een van de belangrijkste kritiekpunten van de Commissie is dat u veel heeft betaald voor Fortis/ ABN Amro dat op omvallen stond. De Nederlandse staat wilde dat via een overname redden, maar de waardering voor de banken zou miljarden te hoog zijn.

„Grootste probleem bij de onderhandelingen was dat de Belgen wisten dat wij geen alternatief hadden. Dat wij nooit in staat zouden zijn om weg te lopen. Als koper kunnen wij wel met een lagere waardering voor de banken komen, maar voor een transactie heb je ook een verkoper nodig. Jan-Michiel Hessels [president-commissaris bij Fortis] heeft bij de verhoren van de enquête-commissie gezegd dat Nederland de absolute ondergrens heeft betaald. Zo bekeken: knap werk van ons dus.

„Wij kwamen met al onze adviseurs tot een waardering van 12 tot 20 miljard Fortis/ABN Amro en terugkijkend zou ik zeggen dat die zo’n 2 miljard te hoog lag. Dan nog ligt de aankoopprijs van 16,8 miljard euro daarin. Daarmee hebben we ook de financiële stabiliteit van ons land gered. De commissie schat de marktwaarde van de Nederlandse banken op 10 tot 12 miljard, zonder enige toelichting. (Bos glimlacht:) Een hele knappe prestatie van deze zeven financiële wizards. Er ligt een gouden toekomst voor hen open. Zij kunnen iets dat tot nu toe niemand kon.”

Direct na het uitkomen van het rapport richtte de kritiek zich op u. Verwijt u dat de commissie?

„Als voorzitter Jan de Wit in het begin van zijn statement zegt dat er grote fouten zijn gemaakt, dan is het logisch dat die woorden zich op de hoofdrolspeler richten. Nergens staat dat Bos grote fouten heeft gemaakt, maar dat die indruk is ontstaan heb ik aan de presentatie van de commissie te danken. Het leidde tot harde conclusies. ‘Oud-minister Bos faalde op alle fronten’, kopte de Volkskrant. En Tweede Kamerleden Elly Blanksma (CDA) en Ewout Irrgang (SP) constateerden direct dat er te veel betaald was voor ABN Amro. Maar dat constateert de commissie nergens. Ik ben benieuwd hoe deze Kamerleden hadden gereageerd als wij geen deal met de Belgen hadden bereikt en wij ABN Amro zo voor onze ogen in elkaar hadden zien storten. De reactie van het CDA vond ik niet getuigen van veel geheugen. Balkenende voerde de laatste onderhandelingen met de Belgische premier.”

Nog voor de zomer komt er een debat in de Kamer over het rapport. Wat verwacht u van uw opvolger, minister De Jager?

„Samen met Balkenende was Jan Kees echt lid van het team. Ik heb hem er zelf bijgevraagd vanwege zijn business-achtergrond. Hij bleef na de onderhandelingen achter in Brussel voor de noodzakelijke handtekeningen. Ik neem aan dat hij nu ook de verantwoordelijkheid voelt om dit te verdedigen. Ook voor zijn ambtenaren voor wie dit rapport hard is aangekomen. Die waren nachten bezig om het land te redden. Dat zij een draai om de oren krijgen is echt onverdiend.”

Valt uzelf iets te verwijten?

„Natuurlijk zijn er fouten gemaakt. Dat was in het licht van de omstandigheden te verwachten. En in mijn communicatie ben ik op één punt te optimistisch geweest. Ik heb terecht gezegd dat we een goede prijs hebben betaald, maar ik heb ook gezegd dat we elke cent terugkrijgen. Die kans is afgenomen, want vervolgens moesten er enorme kapitaalinjecties in alle banken. Dus dat was misschien een verkeerde inschatting, ook al zei Klaas Knot onlangs dat we nog quitte kunnen spelen. ”