Toegang tot het recht is overal een probleem

Hoeveel juridische problemen krijgt een mens per jaar? Het HiiL-instituut in Den Haag publiceerde deze week een schatting. Ieder jaar krijgt één op de acht aardbewoners een ernstig conflict over eigendom, landgebruik of met de overheid. Onder duizend volwassenen ontstaan er zo jaarlijks tussen de 150 en 450 nieuwe juridische problemen. Is er een rechtspraak

Hoeveel juridische problemen krijgt een mens per jaar? Het HiiL-instituut in Den Haag publiceerde deze week een schatting. Ieder jaar krijgt één op de acht aardbewoners een ernstig conflict over eigendom, landgebruik of met de overheid. Onder duizend volwassenen ontstaan er zo jaarlijks tussen de 150 en 450 nieuwe juridische problemen.

Is er een rechtspraak light denkbaar, met behoud van toegang, tegen lagere kosten?

Althans, dat denken ze bij dit Institute for the Internationalisation of Law. De tien vaakst voorkomende kwesties gaan over gezin, arbeid, de buren, koop, dienstverlening of lokaal bestuur. Slechts de helft wordt opgelost. De andere helft blijft bestaan – de burger kent de weg niet, voelt zich machteloos of durft de confrontatie niet aan.

Dat zijn geschillen die vaak aan burgers blijven vreten, levens kunnen verzieken en gemeenschappen destabiliseren. Er lijkt een groot tekort aan rechttoepassing in de wereld. Het Hiil-rapport inventariseerde de beste manieren om al die geschillen te beslechten. Er wordt van buiten naar binnen gekeken – hoe krijg je het recht goedkoop en efficiënt bij de mensen. Het levert een frisse kijk op, niet belast door gevestigde instituten, gegroeide praktijken en duizend jaar bestaand recht. Het resultaat is een mix tussen geschiloplossing op eBay (60 miljoen zaken) en de rijdende rechter, maar dan op een kameel. Alles om het rancunereservoir, de put met boosheid te dempen.

Onrecht doet iets met mensen, ook als je in een westerse rechtsstaat leeft, waarin alle rechters een toga dragen en de wet diep is geworteld. Ik ontvang wel post van lezers die vast zijn gelopen in het oerwoud van regels en procedures. Kansloze herzieningsverzoeken aan de Hoge Raad, hopeloze aangiften tegen ‘liegende’ advocaten en ‘corrupte’ rechters, klaagbrieven aan de koningin. Het programma ‘Help, mijn man is een klusser’ kan makkelijk worden vervolgd met ‘Help mijn man is aan het procederen’. Het levert minder spannende beelden op – al die burgers die hun kast met procesdossiers niet meer los kunnen laten. Maar in de psychologie van de verbitterde burger die de rechtsstaat de rug toekeert zit ook een les. Begin er niet aan, ga wandelen of leg je erbij neer. Wie dat niet kan moet er toch van afgeholpen worden.

De vraag of de burger wel toegang tot het recht houdt is actueel. Achter de drastische verhoging van de eigen bijdrage aan de rechtspraak zit immers de wens 242 miljoen te besparen. Hoe kan het recht toegankelijk blijven, als er zoveel moet worden bespaard? Moet Nederland de rechtspraak versimpelen, beperken en naar alternatieven op zoek? Is er een rechtspraak-light te verzinnen? Wat kan simpeler, beter of geschrapt? Ik geef hieronder wat ideeën. Via de website hoop ik op die van de lezer. Wel beknopt graag en in hoofdlijnen.

Verhoog de eigen bijdrage (griffierechten), maar dan selectief en niet punitief. Er zijn vast procedures waarin partijen meer willen en kunnen betalen. En waarin de rol van de rechter dat ook waard is. Naar verluidt is de arbeidsrechtspraak al vrijwel kostendekkend. Zo moeten er meer exploitatiekansen zijn.

Snoei in het aantal instanties. Is het echt nodig om over simpele belastingkwesties tot aan de Hoge Raad te procederen? En: breng die vier hoogste bestuursrechtcolleges eindelijk eens onder één dak. Zo is er meer achterstallig onderhoud.

Bouw verder op het succes van de Ondernemingskamer. Praktisch, gespecialiseerd, snel, maatwerk. Met externe experts achter de rechterstafel en neutraal vooronderzoek. Denk aan een Medische kamer, een Familiekamer, een Mediakamer. Specialiseren, differentiëren, naar behoefte van de samenleving, de branche of het rechtsgebied.

Stel het kort geding verplicht, net als, min of meer, in de zorg. Eerst het inloopspreekuur bij de huisarts en pas daarna de specialist.

Stimuleer bemiddeling en alternatieve geschiloplossing. Schaf conflict uitlokkende regels af.

Maak meer beslismodellen en publiceer ze. Niet alleen de alimentatienormen, de boetetarieven en de ontslagvergoedingen. Hoe meer helderheid, hoe redelijker de verwachtingen en de onderhandelingen. Brengt ook rust.

Ontmoedig doorprocederen door in een vroeg stadium het geschil en niet de regels centraal te stellen. Dejuridiseer waar mogelijk.

Laat het ministerie álle genegeerde rapporten en adviezen van de laatste tien jaar uit de la halen, met verbeteringen, versimpelingen, versnellingen in het procesrecht en de organisatie van de rechtspraak en de rechtsbijstand. Lees ze nóg een keer. En voer ze dan prompt uit.

Verplicht branches zoveel mogelijk de eigen geschillen op te lossen. Steun tuchtcolleges en geschillencommissies door deelname verplicht te stellen en geef ze wettelijke sancties en status – zoals de Raad voor de Journalistiek.