'In Berlijn staat het belang van kunst ter discussie' niet

Regisseur Alize Zandwijk, artistiek leider van het Ro Theater, repeteert in Berlijn Jozef en zijn broeders, vrij naar het Oude Testament en Thomas Mann. Haar aanpak valt op. „Hier heerst toch meer een protagonisten- cultuur”

Con-cen-tra-tie? E-mo-tie? Zeg je dat echt zo in het Nederlands? Judith Hofmann, actrice bij het Deutsches Theater in Berlijn, lacht ongelovig naar Alize Zandwijk. De artistiek directeur van het Ro Theater, doet hier een gastregie: Joseph und seine Brüder. De premièredatum nadert.

Hofman speelt in Joseph und seine Brüder een stuk over de geschiedenis van de zoon van aartsvader Jakob. De basis is niet zozeer de Bijbel maar de gelijknamige, 1.600 bladzijden grote roman van Thomas Mann, verschenen tussen 1933 en 1943. Net als in de roman ligt in het script, waar tien jaar aan gewerkt is, de nadruk op de kringloop van de oeroude verhalen: liefde, afwijzing, uitsluiting en funeste afgunst keren in elke generatie terug.

„Het is net Shakespeare”, zegt Zandwijk na de repetitie . Daar houdt ze van. En ook om als tegenwicht dat stuk helder, bijna kinderlijk te regisseren. Het gedragen Duits heeft ze soms geënsceneerd als Biedermeier knipkunst: achter een laken zien we in popperige silhouetjes de vele schaapjes waarmee Jakobs geslacht zich uitbreidt. Onheilspellend wordt het als Jozef, de eerstgeborene van Rahel en de lieveling van zijn vader, mishandeld wordt door zijn halfbroers, de zonen van Lea. De schaduwen rammen op Jozefs hoofd met een emmer, ze pissen over hem heen – de beelden doen denken aan hedendaagse persfoto’s van mishandelingen.

Alle acteurs horen bij het 47-koppige ensemble van het Deutsches Theater Berlin. Elke avond spelen ze in een van de vele voorstellingen op hun repertoire, in hun eigen schouwburg in het centrum van Berlijn. In Nederland gaat dat anders en dat merk je, zegt Zandwijk: „Het Duitse theaterbestel heeft grote voordelen. Maar een nadeel ervan is dat alle acteurs ook met andere voorstellingen bezig zijn. Dat merk je bij de repetities: ze gaan minder diep, vergeleken met Nederlandse acteurs die zich telkens zes weken helemaal aan één stuk wijden. Ze zijn hier ook afwachtender, minder soeverein dan ik in Nederland gewend ben. Dat komt doordat ze met verschillende regisseurs werken.”

Drie van de acteurs roemen juist de vrijheid die ze Van Zandwijk krijgen. Maar volgens hen is die niet een gevolg van een nationaal verschil – eerder een kwestie van persoonlijke aanpak. Toch vindt Judith Hoffman, die al eens voor haar speelde, Zandwijks werkwijze bijzonder. „Ze werkt nadrukkelijk vanuit de groep. Sleutelscènes met twee of drie acteurs worden in een hoekje gespeeld, terwijl de andere acteurs óók op het toneel staan. Dat vind ik erg bijzonder.”

Zandwijk voegt toe: „Hier heerst toch meer een protagonistencultuur”.

Terwijl de regisseur in Berlijn werkt, verkeert ze in onzekerheid over de toekomst van haar eigen Ro Theater, waar ze sinds 2006 artistiek directeur is. De Nederlandse regering wil het aantal grote gezelschappen in de Randstad beperken tot twee. In Berlijn maakt ze mee hoe ook in Duitsland het culturele bestel ter discussie wordt gesteld, zij het niet vanuit de politiek. In het pas verschenen boek Der Kulturinfarkt, vom Allem zu viel und überall das Gleiche betogen vier theatermanagers dat het Duitse podiumbestel van grote, in de stad verankerde theaters versteend zou zijn. Het zou ten koste gaan van de kleine, energieke initiatieven. De helft van de theaters en staatsmusea zou dicht kunnen, vinden ze.

„Nonsens”, zegt acteur Ingo Hülsmann. „Na de Wende, in de jaren negentig, zijn de grote theaters hier ingrijpend hervormd. Momenteel leeft een stad als Berlijn compleet van haar culturele aantrekkingskracht, en heel Europa benijdt ons daarom. Halveer hier het kunstenaanbod en de toeristen blijven weg.”

Allerlei politici verdedigden in lange krantenstukken kunst en cultuur, zonder in clichés te vervallen. Geen enkel stelsel was boven hervorming verheven, vindt men, en misschien moet Duitsland inderdaad meer ruimte geven aan de zogeheten freie Szene, ofwel de kleine groepen. Maar dat het Duitse kunstleven verlamd zou zijn, daar is geen sprake van. Laat staan dat men zou moeten overgaan tot sluiting van theaters of musea. Aan „cultuurpolitiek kannibalisme” vol „achterhaalde neoliberale argumenten” bestaat geen behoefte, schrijft de Berlijnse cultuurwethouder André Schmitz (SPD) in een fel weerwoord. En de Nederlandse, in Duitsland werkende regisseur Johan Simons constateerde in een debat dat Duitse politici de kunst verdedigen, terwijl Nederlandse politici proberen de kunst kapot te maken.

Alize Zandwijk zucht. „Hier in Duitsland wordt de cultuur werkelijk gedragen door de politiek. Hier worden filosofie en cultureel besef terdege meegegeven in het onderwijs. Niet iedereen neemt er deel aan, maar het belang van kunst staat niet ter discussie. Dat verschilt dus nogal van de politieke botheid in Nederland.”

Zandwijk heeft over belangstelling van Duitse intendanten niet te klagen. „Ik zou gemakkelijk het hele jaar in Duitsland kunnen werken.” In Rotterdam heeft ze het ondertussen juist moeilijk. De publiciteitsgolf rond de kunstsubsidies heeft volgens haar het publiek wantrouwig gemaakt. Het is moeilijker de zalen vol te krijgen.

Zandwijk: „Hier heeft elk gezelschap zijn eigen schouwburg. Hier programmeren schouwburgen uitsluitend hoge cultuur. Het publiek is daarmee vertrouwd. In Nederland kiezen de schouwburgen juist steeds meer voor een laagdrempelig aanbod. Daardoor wordt het almaar moeilijker het publiek te porren voor een voorstelling die iets meer concentratie vraagt.” Denkt ze er nooit aan in Rotterdam de handdoek in de ring te gooien en permanent in Duitsland te gaan werken? „Natuurlijk denk ik daar wel eens aan. Maar ik doe het niet. Ik laat me niet kisten door dat stelletje cultuurbarbaren in de Nederlandse politiek. En los daarvan: om te vertrekken is mijn Rotterdamse ensemble mij te lief.”

‘Joseph und seine Brüder’ blijft voorlopig op het repertoire van het Deutsches Theater. Zie het ‘Spielplan’ op www deutschestheater.de. Zondag zendt TV Rijnmond een documentaire uit over Alize Zandwijk.