Hand voor je mond!

Want de Nederlandse overheid is bang dat kennis over het vogelgriepvirus in handen van bioterroristen of schurkenstaten valt.

Influenza virus gene exchange. Computer artwork of the combination of two subtypes of influenza virus to form a new strain. Influenza belongs to the orthomyxovirus class of RNA (ribonucleic acid) viruses. Viruses use the machinery of a host cell (bottom right) to replicate their genomes. If a cell is infected with two influenza strains (purple genome & orange genome) simultaneously, the viral RNA may be mixed and repackaged to form a new strain (purple & orange genome at centre left). This could happen between bird (avian) flu and a human strain of the virus. The resulting strain may be transmissible from human to human and spread rapidly though the population.
Influenza virus gene exchange. Computer artwork of the combination of two subtypes of influenza virus to form a new strain. Influenza belongs to the orthomyxovirus class of RNA (ribonucleic acid) viruses. Viruses use the machinery of a host cell (bottom right) to replicate their genomes. If a cell is infected with two influenza strains (purple genome & orange genome) simultaneously, the viral RNA may be mixed and repackaged to form a new strain (purple & orange genome at centre left). This could happen between bird (avian) flu and a human strain of the virus. The resulting strain may be transmissible from human to human and spread rapidly though the population. Science Photo Library

Medisch redacteur

De hand van Henk Bleker reikt ver: de staatssecretaris van Landbouw (CDA) heeft een exportverbod afgekondigd op de uitvoer van kennis over een in Nederland gemaakt H5N1-vogelgriepvirus.

De verwarring was dan ook groot, deze week op het belangrijke vogelgriepcongres van de Royal Society in Londen. „Ik zou dolgraag de overeenkomsten tussen mijn virus en dat van mijn Rotterdamse collega’s bespreken”, sprak griepvirusonderzoeker Yoshihiro Kawaoka met een verontschuldigende glimlach. „Maar Ron mag niks zeggen van zijn regering. Ik zeg er dus ook niks over.”

Ron is Ron Fouchier, de hoogleraar virologie aan de Erasmus MC die zelf mutaties maakte in het vogelgriepvirus. De Nederlandse regering heeft hem, en zijn collega-virologen, verboden de kennis die ze daarmee opdeden over het virus te delen met onderzoekers in het buitenland. Mondje dicht!

Want, zo redeneerde staatssecretaris Bleker, het virus kan ten goede en ten kwade worden gebruikt: de kennis kan mensen beschermen tegen een nieuwe, wereldwijde griepepidemie, maar ook in handen komen van een bioterrorist of schurkenstaat. De Europese verordening nr. 428/2009 zou daarom van toepassing zijn.

Op de wetenschappelijk belangrijke vraag of de mutaties die Rotterdamse virologen creëerden – waardoor het virus voor zoogdieren besmettelijk wordt – dezelfde zijn als de mutaties die Kawaoka in zíjn griepvirus vond, kwam dan ook geen antwoord.

Onderzoeker Kawaoka vertelde in Londen wel precies welke vier mutaties zijn griepvirus onderging, zodat het via uitgehoeste druppeltjes door de lucht van een ziek dier naar een gezond proefdier kan reizen – en dat dier op die manier ziek maakt. Influenzaonderzoekers doen die proeven met fretten, omdat die dieren vrijwel net zo vatbaar zijn voor griepvirussen als mensen.

Na Kawaoka kwam Ron Fouchier op het podium. ‘Fouchier’s up but he’s not going to give any details. Dutch govt still hasn’t lifted export control. #H5N1’, twitterde wetenschapsjournalist Ed Yong meteen vanuit de zaal.

En even later: ‘Fouchier says that if he gave too many details of experiments, all authors would be hauled into court. #H5N1 #dramaticainthe?’

Het symposium in Londen was via een videostream op internet wereldwijd te volgen. Fouchier gaf geen details en liet vooral zien hoe veilig volgens hem het lab is waar de Rotterdamse virologen hun werk doen. Alleen als het Rotterdamse Erasmus MC een exportvergunning aanvraagt mag Fouchier in een buitenland iets over zijn virus vertellen.

„Wij zijn het er niet mee eens. Wat mij betreft is het regelrechte censuur op wetenschappelijk onderzoek”, zegt Fouchier een paar dagen na het symposium. „In de verordening [waarmee de regering het delen van deze kennis verbiedt, red] is fundamenteel wetenschappelijk onderzoek uitdrukkelijk uitgesloten.”

Wat het verbod nog vreemder maakt: vier dagen voor het Londense symposium had een Amerikaanse staatcommissie voor bioveiligheid – de NSABB – in Washington besloten dat alle informatie over de virussen van Fouchier en Kawaoka toch openbaar mag zijn. Dáárom vertelde Kawaoka dinsdag, voor het eerst, in Londen alles over zijn virus.

Afgelopen december had de NSABB nog geadviseerd om de kennis geheim te houden, of alleen met influenzadeskundigen te delen. De NSABB was tegen volledige openbaarmaking, omdat de commissie vond dat het Rotterdamse virus nooit in de natuur door evolutie zou kunnen ontstaan. Terwijl Fouchier juist met zijn experiment aantoonde dat dat best kan. En waarschijnlijk al eens gebeurd is. De NSABB stelde daarom zijn mening bij.

Half februari was het pad naar een compromis al geëffend – op een tweedaags symposium van de Wereldgezondheidsorganisatie in Genève. Voor de bijeenkomsten in Washington en Genève vroegen de Rotterdamse virologen een exportvergunning aan. „Onder protest”, zegt Fouchier, „maar de Nederlandse overheid was ook voor dat overleg uitgenodigd. Als we die vergunning niet hadden gevraagd, hadden ze alle oplossingen geblokkeerd.”

De vergunningen zijn verleend onder zeer strikte voorwaarden. Fouchier: „We moesten van tevoren de namen opgeven van mensen die een papieren kopie kregen van ons onderzoeksverslag en die moesten hun manuscript na afloop weer inleveren. Er was iemand van de Nederlandse overheid bij die toezicht hield.”

Het vreemde is: het Nederlandse exportverbod is afgekondigd nadat de NSABB in actie kwam, maar de ommekeer van de NSABB betekent niet dat de Nederlandse overheid de onderzoeksresultaten nu alsnog vrij geeft voor export.

„De NSABB wordt niet automatisch gevolgd”, zegt een woordvoerder van het ministerie. Nederland neemt een „eigenstandige beslissing.”

Op 23 en 24 april organiseert de Nederlandse overheid een internationale conferentie. En er zijn gesprekken met „vooraanstaande wetenschappers en gezondheidsexperts”. Mogelijk dat daarna de Nederlandse overheid van mening verandert.

„Het Erasmus MC heeft juridisch advies ingewonnen en volgens de advocaten staan we sterk als het tot een rechtszaak zou komen”, zegt Fouchier. „Als het alleen om mij ging zou ik het risico wel nemen en nu vrijuit spreken op wetenschappelijke bijeenkomsten. Maar ook mijn medeonderzoekers en de Raad van Bestuur zijn aansprakelijk.”

Het exportverbod verhindert voorlopig ook de Rotterdamse publicatie in het Amerikaanse wetenschappelijke tijdschrift Science. De NSABB gaf Science alle vrijheid om nu wel te publiceren, maar Fouchier krijgt geen exportvergunning om het inmiddels bijgestelde manuscript op te sturen. Fouchier: „Het ministerie heeft ons duidelijk gemaakt dat we geen exportvergunning krijgen, omdat het zou betekenen dat Science de gegevens publiceert. Totdat die kwestie uit de wereld is kunnen we zelfs niet overleggen over de tekst.”

Fouchier zegt dat de Rotterdammers zullen afwachten wat er op 23 en 24 april gebeurt. „Het zou een ramp zijn als we voor al onze manuscripten over vogelgriep, blauwtongvirus en knokkelkoorts exportvergunningen moeten aanvragen.”

Want, inderdaad, de lijst met virussen die in verkeerde handen kwaad kunnen, is lang.