Fantasy is best realistisch. Behalve die vampier dan

Sciencefiction- en fantasyboeken zijn razend populair onder tieners. Het genre is „zeer geschikt om hen met psychologische problemen te laten worstelen”.

Sara Sutterfield, left, and Shandora Jasinski, both 21, wear T-shirts with the image of character Peeta Mellark, played by Josh Hutcherson, while waiting to see a midnight screening of "The Hunger Games" Thursday, March 22, 2012, at Celebration Cinema North in Grand Rapids, Mich. (AP Photo/The Grand Rapids Press, Katie Greene)
Sara Sutterfield, left, and Shandora Jasinski, both 21, wear T-shirts with the image of character Peeta Mellark, played by Josh Hutcherson, while waiting to see a midnight screening of "The Hunger Games" Thursday, March 22, 2012, at Celebration Cinema North in Grand Rapids, Mich. (AP Photo/The Grand Rapids Press, Katie Greene) AP

Helemaal vooraan in De Utrechtse Kinderboekhandel staat de bomvolle young-adult-kast. Titels als Robijnrood en Erebos staan prominent uitgestald. „Vampiers, engelen, mutaties: je vindt het hier allemaal”, zegt eigenaresse Lia Reedijk, terwijl ze naar de kast gebaart. Vijf jaar geleden moesten veertienplussers nog genoegen nemen met slechts de magische wereld van Harry Potter. Nu worden ze getroffen door een lawine aan fantasy- en sciencefictionboeken.

De inhoud van de doorsnee veertienpluskast lijkt een bij elkaar geraapt zootje. De chicklitserie Gossip Girl staat naast de historische romans van Floortje Zwigtman en het rauwrealistische De Belevenissen van een Muurbloem. Maar tussen al deze kleurrijke kaften staan opvallend veel boeken met donkere kleuren. Ongeveer een kwart van de young-adultboeken in De Utrechtse Kinderboekhandel is fantasy of sciencefiction. Ook deze boeken gaan over normale tienerproblemen, maar met vampiers of heksen in de hoofdrol.

Wat is er zo aantrekkelijk aan deze nieuwe golf van fantasy- en sciencefictionboeken? Isa Carvalho (14) vindt het mooi dat je bij dit genre zelf kunt bedenken hoe alles eruitziet – „want het is anders dan de echte wereld”. De dertienjarige Pepita Béchet houdt van de combinatie van fantasyelementen en de realiteit. „Alles in Twilight is realistisch, behalve die vampier. Dat maakt fantasy toch geloofwaardig.” En Merel Haenen (14) vindt het vooral leuk dat in dit genre alles mogelijk is. Ook aan de zestienjarige Robin Simonse zijn realistische romans niet besteed. „Je maakt de realiteit toch dagelijks mee.” De 22-jarige studente Maxime Elshof is naar eigen zeggen helemaal verslaafd aan de De Hongerspelen van Suzanne Collins. „Twilight is de ultieme tienermeidenfantasie: meisje ontmoet ‘foute’ jongen en uiteindelijk blijven ze eeuwig samen.” Maar De Hongerspelen is volgens haar geschikt voor alle leeftijden. „Het verhaal heeft een rauw randje. Het is niet overgeromantiseerd. ”

„Fantasy is altijd in trek geweest, denk aan sprookjes”, zegt Helma van Lierop. Zij is hoogleraar bij de master Jeugdliteratuur aan Tilburg University. Fantasy en sciencefiction bieden volgens Van Lierop afleiding van alledaagse zorgen. Hoogleraar Liz Rosenberg van de Amerikaanse Binghamton University denkt dat het genre uitermate geschikt is om tieners met psychologische en persoonlijke problemen te laten worstelen. „Door realistische kwesties met ongeloofwaardige magische elementen te verenigen, ontstaat afstand”, zegt Rosenberg. En daardoor zijn onderwerpen als seks en geweld veel beter te behappen voor jongeren. Joni Richards Bodart vult dat idee aan in haar boek They Suck, They Bite, They Eat, They Kill. Het negeren van een vijandelijke vampier lost het probleem niet op. En zo, zegt Bodart, werkt het ook in het echte leven.

De dominantie van het genre is een jaar of vier oud. Het eerdere succes van J.K. Rowlings Harry Potter en de Lord of the Rings-films maakte de weg vrij. Maar pas met de eerste verfilming uit de Twilight-serie van de Amerikaanse Stephenie Meyer in 2008 beleefde het genre een definitieve doorbraak. Inmiddels gingen de boeken uit de vierdelige Twilight-serie hier 850.000 keer over de toonbank. Het verhaal – meisje verhuist naar klein stadje en wordt verliefd op mysterieuze jongen – begint vrij gewoontjes. Totdat Bella ontdekt dat haar Edward een vampier is.

In het voetspoor van Harry Potter en Twilight verschijnen sindsdien steeds meer boeken over gevallen engelen, heksen en Griekse halfgoden. En vampiers dus, heel veel vampiers. De nieuwste hit (zonder vampiers) is de Hongerspelen-trilogie van Suzanne Collins (150.000 keer verkocht), sinds twee weken ook in de bioscoop te zien.

De bestverkochte fantasy- en sciencefictionboeken na De Twilight Saga en de Hongerspelen-trilogie zijn de series Gone van Michael Grant, over kinderen met speciale krachten, en Fallen van Lauren Kate, over een liefde die door een vloek gedoemd is te mislukken. Van deze series, die beide nog lopen, werden respectievelijk 95.000 en 60.000 exemplaren verkocht. Ter vergelijking: een jeugdboek heeft doorgaans een oplage van ongeveer 2.000 exemplaren. De verkoopcijfers van bovenstaande boekenseries zijn zeer uitzonderlijk en zijn de afgelopen jaren, op de Harry Potter-boeken na, niet voorgekomen.

Ook de bezoekersaantallen voor de verfilmingen in het genre zijn hoog. The Hunger Games haalde in Amerika in het openingsweekend 155 miljoen dollar op: een record. Ook in Nederland was The Hunger Games in de eerste twee weekends de best bezochte film.

Het verhaal van De Hongerspelen klinkt gruwelijk. Katniss Everdeen woont in het 12de en armste district van het land Panem, dat ooit de Verenigde Staten was. De bevolking van Panem wordt met harde hand geregeerd door het Capitool. Als haar zusje wordt verkozen als tribuut voor de Hongerspelen, een jaarlijks evenement waarbij elk district twee kinderen stuurt om elkaar te bevechten, besluit Katniss haar plaats in te nemen. „Toen ik die samenvatting hoorde, dacht ik: dit is verschrikkelijk”, zegt Maria Postema, vertaalster van onder meer De Hongerspelen en de Twilight-boeken. „Totdat ik begon te lezen.”

Ook in de openbare bibliotheek, schuin tegenover De Utrechtste Kinderboekhandel, zijn De Hongerspelen, Vlammen en Spotgaai van Suzanne Collins in trek. Sjaco Nederend, beheerder van de jeugdafdeling, moet soms zijn klanten teleurstellen. Het duurt zo’n drie maanden voordat een nieuw boek in de bieb te vinden is. „Je merkt dat tieners, vooral meisjes, echt op die vervolgdelen zitten te wachten.”

Maar niet alle vampierseries zijn een succes, sommige floppen. Nancy A. Collins schreef drie boeken over rijke vampiermeisjes in New York. Het open einde van het derde deel zal niet worden aangevuld: de uitgever zag een vierde boek niet zitten. Maar dat maakt niet uit. Postema: „Er komt steeds meer bij. In de Verenigde Staten zijn zombies momenteel in trek. En er zullen ook wel meer sciencefictionachtige boeken over dystopische werelden komen, in navolging van De Hongerspelen.”

Het laatste boek dat Postema heeft vertaald, Inwijding, staat al prominent in de young-adultkast. Naar verwachting zal ook dat boek aanslaan. Voorlopig zet de trend dus nog even door. Ooit houdt het op. Maar dan verzint iemand vast weer een nieuwe hit.