‘Exportverbod op kennis is censuur’

Ron Fouchier mag nog niet praten over de manier waarop hij zijn vogelgriepvirus gevaarlijk maakte; een buitenlandse collega al wel.

Volgens Ron Fouchier, hier in zijn lab, kan fundamenteel wetenschappelijk onderzoek niet onder het exportverbod vallen.
Volgens Ron Fouchier, hier in zijn lab, kan fundamenteel wetenschappelijk onderzoek niet onder het exportverbod vallen. Foto Dirk-Jan Visser

Verwarring op een congres over de veiligheid van vogelgriep van de Britse Royal Society, eerder deze week in Londen. De Nederlandse overheid handhaaft een exportverbod op in Nederland verworven kennis over een vogelgriepvirus dat makkelijk zoogdieren besmet. Daardoor kon de Rotterdamse viroloog Ron Fouchier er niet vrijuit over spreken.

Verwarrend, omdat net vier dagen voor dat Londense congres de Amerikaanse staatscommissie voor bioveiligheid (de National Science Advisory Board for Biosecurity, NSABB) dit virusonderzoek toch vrijgaf voor publicatie. In december vorig jaar had de NSABB geadviseerd om de gegevens niet openbaar te maken.

Na de herziening van de NSABB vertelde Fouchiers collega en concurrent, de Japans-Amerikaanse onderzoeker Yoshihiro Kawaoka, in Londen voor het eerst tot in detail welke vier mutaties zijn griepvirus zo besmettelijk maken. Het symposium in Londen was via een videostream op internet wereldwijd te volgen.

Op een vraag uit het publiek, na afloop van zijn praatje, zei Kawaoka: „Ik zou dolgraag de overeenkomsten tussen mijn virus en dat van mijn Rotterdamse collega’s bespreken. Maar Ron mag niks zeggen van zijn regering. Ik zeg er dus ook niks over.”

Ron Fouchier leidt de onderzoeksgroep aan het Erasmus MC die een H5N1-vogelgriepvirus maakte dat makkelijk, via de lucht, zoogdieren besmet. Een handvol mutaties (maar welke?) blijkt genoeg om een virus dat alleen van vogel naar vogel overspringt (via uitwerpselen), te veranderen in een virus dat via druppelinfecties door de lucht van zoogdier naar zoogdier overspringt.

Het nut van zulk onderzoek: door de analyse van mutaties die een griepvirus gevaarlijk maken voor mensen moet het gemakkelijker worden om die mutaties op tijd bij virussen in het wild te ontdekken. Door kippen met dat virus te doden, verdwijnt ook die gevaarlijk wordende griepvariant.

Dat is het ideale scenario. Genetische analyse die de evolutie van griepvirussen bijhoudt, gebeurt echter nauwelijks en vaak te laat, concludeerde Nature vorige week nog. Het gebeurt hapsnap, bijvoorbeeld als er een ziekte-uitbraak onder kippen is – en vaak komen de gegevens over nieuwe mutaties pas jaren later in openbare databanken beschikbaar, concludeerde de Nature-redactie na eigen onderzoek.

Er is nog een grote verbetering van de controle nodig voordat een beginnende griepepidemie door het H5N1-vogelgriepvirus op tijd ontdekt zal worden. Wel is nu bekend dat vaccins tegen H5N1 die tot nu toe zijn ontwikkeld ook redelijk tegen deze voor mensen besmettelijke H5N1-vogelgriepvirussen werken.

Evengoed valt de kennis over het virus onder het ‘Besluit Strategische Goederen’, zegt een perswoordvoerder van het ministerie voor Economische zaken, landbouw en Innovatie (ELI). De Europese verordening nr. 428/2009 zou daarom van toepassing zijn. Die gaat over dual use, over chemicaliën, micro-organismen en (onderdelen van) instrumenten die ten goede en ten kwade kunnen worden gebruikt. Kennis over dit vogelgriepvirus kan mensen beschermen tegen een nieuwe, wereldwijde griepepidemie, maar ook in handen komen van een bioterrorist of schurkenstaat.

„Wij zijn het niet eens met dat exportverbod”, zegt Fouchier een paar dagen na het symposium. „In de verordening is fundamenteel wetenschappelijk onderzoek uitdrukkelijk uitgesloten. Wat mij betreft is het regelrechte censuur op wetenschappelijk onderzoek. Het Erasmus MC heeft juridisch advies ingewonnen. Volgens de advocaten staan we sterk als het tot een rechtszaak komt.”

De NSABB stelde zijn mening bij omdat het Rotterdamse virus minder dodelijk is dan eerst werd aangenomen, en omdat het ook in de natuur, door evolutie, kan ontstaan. Voor overleg over die herziening vroegen de Rotterdamse virologen tweemaal een exportvergunning aan. „Onder protest”, zegt Fouchier.