Bill wil je spreken en het is dringend

Bill Gates mengde zich anderhalve week geleden in het Nederlandse debat over bezuinigingen op ontwikkelingshulp. Hoe kwam hij hier in de media terecht?

Zabibu Athumani and her son Abirai Mbaraka Sultani rest under an insecticide-treated bed net at their home in Pande village, Bagamoyo district, Tanzania on June 25, 2011.
Zabibu Athumani and her son Abirai Mbaraka Sultani rest under an insecticide-treated bed net at their home in Pande village, Bagamoyo district, Tanzania on June 25, 2011.

Het begon op Twitter: twee weken geleden merkte Tim Overdiek, presentator van het NOS Radio 1 Journaal dat hij een nieuwe volger had: „Ene Jeremy Hillman”.

’s Avonds kreeg hij van diezelfde Hillman een contactverzoek op LinkedIn: „Ik zat in het theater en negeerde het even.” De volgende ochtend, Overdiek was de hond aan het uitlaten, kreeg hij een berichtje van „iemand bij de BBC, die ik nog kende uit mijn correspondenten tijd in Londen”. Boodschap: Jeremy Hillman probeerde Overdiek te bereiken, het was dringend. Overdiek gaf zijn telefoonnummer en al snel hing Hillman aan de lijn. Overdiek: „Hij vroeg of ik Bill Gates wilde interviewen. Ik zei, nou, op zich wel, maar waar gaat het over?”

Sinds 2008 is Gates, die als oprichter en bestuursvoorzitter van softwarebedrijf Microsoft zijn fortuin maakte, fulltime voorzitter van de in 1994 opgerichte Bill and Melinda Gates Foundation. De stichting, met een fonds van ruim 33 miljard dollar de grootste filantropische organisatie ter wereld, wil wereldwijd gezondheid bevorderen en honger en armoede bestrijden. Ze doet dit onder meer met donaties aan het Global Fund to Fight Aids, Tuberculosis and Malaria en de Global Alliance for Vaccines and Immunisation – organisaties waar ook Nederland honderden miljoenen euro’s aan bijdraagt.

Toen het er ruim anderhalve week geleden niet naar uitzag dat het Nederlandse ontwikkelingsbudget ongeschonden uit het Catshuisberaad zou komen, mengde Gates zich in het debat. In interviews met de NOS en de Volkskrant en opiniestukken in NRC Handelsblad en nrc.next liet hij het Nederlandse volk weten dat zijn bijdrage van onschatbare waarde is en dat het relatief gulle Nederland een voorbeeld vormt voor de rest van de wereld: als Nederland zich terugtrekt, zullen andere landen dat ook doen, was de strekking. De vorm van Gates’ inmenging leek minstens zo nieuwswaardig als de inhoud van zijn boodschap: zowel NOS als de Volkskrant benadrukte dat Amerika’s rijkste man zelf had opgebeld, maar in Pauw & Witteman suggereerde Arend Jan Boekestijn dat ontwikkelingsorganisatie Novib Gates had ingeschakeld. Hoe kwam Bill Gates in de Nederlandse media terecht en wat had hij daar eigenlijk te zoeken?

Het initiatief voor het mediaoffensief lag niet bij Gates, maar bij Jeremy Hillman. Hij is sinds augustus vorig jaar ‘Director of External Communications’ van de Gates Foundation; daarvoor werkte hij voor de BBC, onder meer als correspondent in Brussel. Aan Hillman en zijn team de taak om „de programma’s van de Foundation door middel van strategische mediarelaties te ondersteunen”.

Op donderdag had dagblad Trouw een opiniestuk gepubliceerd van Joe Cerrell, Europadirecteur van de Gates Foundation. Hillman: „Ik ken Hilversum goed omdat ik correspondent ben geweest in Brussel. Gezien de staat van het debat in Nederland vond ik dat het tijd was dat meneer Gates zich ermee ging bemoeien.” Hij legde zijn idee voor aan Gates, die instemde; diezelfde avond zocht Hillman via LinkedIn, Facebook en Twitter, contact met de NOS en de Volkskrant. Via zijn BBC-netwerk kwam hij bij Overdiek terecht. Ook NOS-eindredacteur Marloes Elings en de redactie van de Wereldomroep werden door hem benaderd. (Toen de NOS toehapte, trok Hillman het aanbod aan de Wereldomroep weer in.)

Overdiek: „Hillman legde uit dat Gates zich zorgen maakte over het Nederlandse ontwikkelingsbeleid. Ik vroeg of het om een televisie-interview ging, maar het moest op de radio, Gates kon alleen telefoneren. Ik ben naar de studio gegaan. Om zes uur mocht ik een nummer bellen: ik kreeg Gates aan de lijn en we hebben het interview opgenomen.” Ook Volkskrant-journalist Peter de Waard mocht Gates „een klein half uur” interviewen. Een collega van Hillman benaderde intussen NRC Handelsblad en nrc.next voor een opiniestuk.

De Gates Foundation is de grootste goede doelenorganisatie ter wereld. Sinds de oprichting is onder het motto „all lives have equal value” in totaal 26,19 miljard dollar weggegeven, waarvan meer dan de helft aan het programma ‘gezondheid wereldwijd’. Volgens filantropie-expert en communicatieadviseur Timothy Ogden is het een ‘understatement’ om de stichting ‘groot’ te noemen: de Gates Foundation geeft jaarlijks zes keer zoveel uit als de grootste organisatie met vergelijkbare doelen. Dat zou volledig achter de schermen kunnen gebeuren, maar Bill Gates duikt regelmatig op in de media. Volgens Hillman ging er aan het Nederlandse mediaoptreden geen verzoek van Novib of een andere hulporganisatie vooraf: „Het was mijn idee en het was Bills beslissing.”

Het Nederlandse publiek heeft weinig invloed op de onderhandelingen in het Catshuis: was het niet logischer geweest als Gates direct met Mark Rutte had gebeld? Goede doelen, actiegroepen en andere ngo’s wedden, om hun doel te bereiken, meestal op twee paarden: directe lobby achter de schermen en mediacampagnes om een onderwerp onder de aandacht te brengen bij een groter publiek. Hoewel een oorzakelijk verband tussen media-aandacht en politieke beleidsvorming moeilijk is aan te tonen, gaan zowel activisten als politici er doorgaans wel van uit dat het bestaat. Hillman: „Bill wilde aan Nederlandse belastingbetalers uitleggen dat hun geld echt een verschil maakt. En politici horen die stem natuurlijk ook.”

Het is nieuw dat Bill Gates zoveel persoonlijk ‘beschikbaar’ is voor vragen en gesprekken, schreef het kritische blog GatesKeepers vorige maand. GatesKeepers, dat de Gates Foundation te weinig transparant vindt, publiceert links naar publieke activiteiten en optredens. „Bills pr-mensen willen een vriendelijkere, zachtaardige Bill laten zien”, menen de bloggers, die anoniem willen blijven. Hun post bevatte een link naar „alweer een geënsceneerde conversatie met Bill”: een video-interview door The Wall Street Journal.

De mediastrategie van de Gates Foundation behelst meer. Zo sponsort de stichting journalistieke publicaties, radio- en televisiezenders (zie kader) en worden pr-bedrijven met namen als PR Newswire Europe en African Press Organization betaald om persberichten in allerlei talen bij persbureaus terecht te laten komen. Veel ngo’s en ministeries maken gebruik van zulke diensten: de persbureaus sturen die ‘reclames’ tegen betaling met hun eigen kopij mee naar hun afnemers. Bij NRC bijvoorbeeld, dat tot eind 2010 een abonnement had bij ANP, verschenen dit soort pr-berichten tussen de reguliere kopij van ANP-redactie door, met de mededeling: „Dit is een origineel persbericht”. Sinds februari gebruikt Bill Gates ook zijn eigen blog thegatesnotes.com intensief als direct communicatiekanaal.

Onlangs beantwoordde hij er vragen die via Twitter kunnen worden gesteld met de hashtag #askbillg. „We gaan zo eens even bellen met Bill Gates, over bezuinigen op ontwikkelingshulp”, twitterde Tim Overdiek om kwart over vijf op vrijdag, vlak voor het interview.

„Het is natuurlijk pure lobby”, zegt hij later over de actie van Gates. „Toch hebben wij het interview meteen op de website gezet, er melding van gemaakt in het Acht Uur Journaal, en het later ook nog uitgezonden in Met het oog op morgen: zo kreeg Gates een enorm podium.”

Op de vraag of de NOS iedere lobbyist met een boodschap zo’n groot podium verschaft, antwoordt hij: „Nee, natuurlijk niet. Maar het gebeurt niet vaak dat je de gelegenheid krijgt om Bill Gates te interviewen.”

Of de lobby succesvol was, is nog maar de vraag. Het lijkt er nu op dat er 1 miljard gekort zal worden op ontwikkelingssamenwerking. Maar Jeremy Hillman kan in elk geval zeggen dat hij alles heeft geprobeerd.